Zainstaluj aplikację Palestra na swoim urządzeniu

Palestra 10/2026

„Deregulacja” w kosztach sądowych w sprawach cywilnych – głos krytyczny odnośnie do zmniejszenia wysokości maksymalnej opłaty stosunkowej wraz z postulatem de lege ferenda

Nr DOI

10.54383/0031-0344.2026.10.7

Kategoria

Udostępnij

Abstrakt

Celem niniejszego artykułu jest analiza oraz próba oceny jednej ze zmian legislacyjnych wprowadzonych na mocy ustawy o zmianie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych z dnia 25.07.2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1157), tj. zmniejszenia wysokości maksymalnej opłaty stosunkowej z dotychczasowych 200 000 złotych do 100 000 złotych. Przedmiotowa ocena jest dokonywana z punktu widzenia charakteru prawnego kosztów sądowych w sprawach cywilnych oraz funkcji, jakie powinny one spełniać. Celem artykułu jest również udzielenie odpowiedzi na pytanie o charakterze bardziej ogólnym, dotyczące tego, czy w sprawach o prawa majątkowe istnieje dostateczne uzasadnienie dla określania przez ustawodawcę maksymalnej wysokości opłaty stosunkowej. Zdaniem autora niniejszy artykuł może również stanowić przyczynek do szerszych rozważań na temat głębokiego przemodelowania regulacji dotyczących kosztów sądowych w sprawach cywilnych.

Wprowadzenie

Pomimo swojej niewielkiej objętości oraz niskiego stopnia skomplikowania, niedawna nowelizacja ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, która weszła w życie w dniu 23.09.2025 r. na mocy ustawy z dnia 25.07.2025 r., wprowadza dwie zmiany, które są istotne dla podmiotów prawa cywilnego chcących dochodzić swoich roszczeń przed sądem powszechnym. Warto już w tym miejscu zaznaczyć, że zdaniem projektodawców analizowane zmiany legislacyjne stanowią przejaw „deregulacyjnych” działań rządu.

Po pierwsze, ustawa nowelizująca zmniejszyła wysokość maksymalnej opłaty stosunkowej określonej w art. 13 ust. 2 u.k.s.c. z dotychczasowych 200 000 złotych do 100 000 złotych. Po drugie, zmianie uległ art. 103 u.k.s.c. regulujący zwalnianie osób prawnych i tzw. ułomnych osób prawnych z ponoszenia kosztów sądowych. Dotychczas każda spółka handlowa, a więc zarówno osobowa, jak i kapitałowa, musiała wykazać, że jej wspólnicy lub akcjonariusze nie mają dostatecznych środków na zwiększenie majątku spółki lub udzielenie spółce pożyczki. Po wprowadzonych zmianach jedynie spółki osobowe będą zobowiązane wykazywać zaistnienie wskazanych wyżej okoliczności, i to tylko w stosunku do tych wspólników, którzy ponoszą odpowiedzialność za jej zobowiązania.

W niniejszym artykule poddano analizie oraz ocenie pierwszą z wymienionych zmian legislacyjnych, a więc dotyczącą zmniejszenia wysokości maksymalnej opłaty stosunkowej. W tekście skrytykowano również aktualnie obowiązujący model ustalania opłaty stosunkowej oraz jako postulat de lege ferenda zaproponowano nowe brzmienie art. 13 u.k.s.c.

Charakter prawny kosztów sądowych w sprawach cywilnych

Nie ulega wątpliwości, że polski ustawodawca posiada znaczną swobodę regulacyjną w określaniu opłat sądowych w sprawach cywilnych, co zostało potwierdzone w dotychczasowym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. W jednym ze swoich rozstrzygnięć, które później było wielokrotnie przywoływane w kolejnych orzeczeniach dotyczących problematyki kosztów sądowych w sprawach cywilnych, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że: „Koszty sądowe są tradycyjnie uznanym instrumentem polityki państwa służącym do regulowania relacji stron stosunków procesowych oraz – w szerszym ujęciu – stymulowania decyzji jednostek co do sposobu prowadzenia swoich interesów i doboru środków ich ochrony. Koszty postępowania służą osiągnięciu należytej sprawności organizacyjnej i orzeczniczej sądów oraz selekcji roszczeń szykanujących i oczywiście niezasadnych od roszczeń uzasadnionych, służących ochronie praw i wolności jednostki. Koszty sądowe spełniają liczne funkcje: społeczne, fiskalne, a także służebne wobec wymiaru sprawiedliwości”.

W praktyce niezwykle trudno ocenić, na jakim poziomie powinny zostać określone poszczególne opłaty sądowe w sprawach cywilnych. Na tym poziomie rozważań trzeba jedynie przyjąć, że niewątpliwie koszty sądowe nie mogą być nadmiernie wygórowane, regulacja tych kosztów powinna znajdować jak najbardziej obiektywne i racjonalne uzasadnienie oraz nie powinna ona naruszać równowagi pomiędzy interesem publicznym (fiskalnym) w pobieraniu kosztów sądowych a interesem podmiotów prawa cywilnego, polegającym na dochodzeniu przysługujących im słusznych roszczeń lub obronie swoich praw w toku postępowania sądowego.

Jednym z podstawowych przejawów wspomnianej wyżej swobody regulacyjnej jest określenie przez ustawodawcę zasad ponoszenia przez strony opłat pobieranych od pisma procesowego inicjującego postępowanie w sprawie o prawa majątkowe (przede wszystkim pozwu) oraz inicjującego postępowanie odwoławcze (przede wszystkim apelacji). Pierwszorzędne znaczenie mają w tej sytuacji przepisy
art. 13 u.k.s.c. Zgodnie z przywołanym przepisem, w sprawach o roszczenia majątkowe, co do zasady należna opłata sądowa ustalana jest według wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia. W art. 13 ust. 1 u.k.s.c. ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie siedmiu progów wartości przedmiotu sporu (zaskarżenia), według których ustala się wysokość odpowiedniej opłaty stałej. W tym miejscu należy jedynie zasygnalizować, że przyjęta przez ustawodawcę metoda określania poszczególnych progów i wynikających z nich opłat stałych budzi poważne wątpliwości oraz niestety nasuwa przypuszczenie co do przypadkowości wprowadzonych regulacji.

Z kolei zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 13 ust. 2 u.k.s.c., w sprawach o prawa majątkowe przy wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia ponad 20 000 złotych pobiera się od pisma opłatę stosunkową wynoszącą 5% tej wartości, nie więcej jednak niż 100 000 złotych (przed wprowadzoną nowelizacją maksymalna opłata stosunkowa wynosiła 200 000 złotych).

Poniższe rozważania, o braku uzasadnienia dla zmniejszenia wysokości maksymalnej opłaty stosunkowej, będą dotyczyć wyłącznie spraw, przy których opłaty sądowe są określane w oparciu o przepisy art. 13 u.k.s.c., a więc w szczególności standardowych spraw o zapłatę.

Brak uzasadnienia dla zmniejszenia wysokość maksymalnej opłaty stosunkowej

W uzasadnieniu do projektu ustawy nowelizującej wskazano, że „granica ta
[200 000 złotych – przypis własny] jest obecnie za wysoka i nie gwarantuje wszystkim podmiotom rzeczywistego prawa do sądu”. Na zacytowanym zdaniu właściwie kończy się uzasadnienie dla wprowadzenia analizowanej zmiany legislacyjnej, co już samo w sobie powinno rodzić poważne wątpliwości w zakresie jej celowości i zasadności. Zdumienie budzi również fakt, że Sąd Najwyższy, działając na podstawie art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym, nie zgłosił żadnych uwag do analizowanego rządowego projektu ustawy.

Zdaniem autora aktualnie nie istnieje żadne racjonalne uzasadnienie dla zmniejszenia wysokości maksymalnej opłaty stosunkowej do kwoty 100 000 złotych bez jednoczesnego obniżenia innych opłat sądowych. Ponadto wydaje się, że można wskazać na istotne argumenty przemawiające za koniecznością nowelizacji art. 13 u.k.s.c. bez określania w jego treści maksymalnej wysokości opłaty stosunkowej.

Po pierwsze, należy wskazać, że omawiana zmiana dotyczy wyłącznie bardzo dużych, milionowych spraw cywilnych. Przed nowelizacją maksymalna opłata stosunkowa w wysokości 200 000 złotych występowała w sprawach, w których wartość przedmiotu sporu (zaskarżenia) wynosiła co najmniej 4 000 000 złotych – po zmianach maksymalna opłata stosunkowa w wysokości 100.000,00 złotych będzie występować, gdy wartość przedmiotu sporu (zaskarżenia) wyniesie co najmniej 2 000 000 złotych. Ustawa nowelizująca jest więc korzystna wyłącznie dla podmiotów dochodzących znacznych roszczeń pieniężnych, gdyż nie wprowadza żadnych innych ulg dla pozostałych stron postępowań. Jeżeli ustawodawca chciałby faktycznie „zderegulować” reguły pobierania opłat sądowych przy „klasycznych” sprawach o zapłatę, to powinien to zrobić w sposób bardziej globalny, który byłby odczuwalny dla znacznie większej grupy podmiotów.

Należy przy tym wyraźnie podkreślić, że zdecydowana większość podmiotów prawa na co dzień nie prowadzi „milionowych” spraw sądowych, gdzie wartość przedmiotu sporu (zaskarżenia) wynosi pomiędzy 2 000 000 złotych a 4 000 000 złotych. Ponadto wydaje się, że można postawić tezę, iż co do zasady wysokość dochodzonego przez stronę roszczenia jest proporcjonalna do jej sytuacji majątkowej i finansowej (w przypadku zwykłych obywateli) lub skali prowadzonej przez nią działalności gospodarczej (w przypadku przedsiębiorców), a w skrajnych przypadkach, w których przedmiotowa proporcjonalność nie występuje lub jest znacznie zaburzona, pełne zastosowanie powinna znajdować instytucja zwolnienia od kosztów sądowych, zarówno całkowitego, jak i częściowego.

Po drugie, maksymalna opłata stosunkowa została obniżona aż o połowę. Przy tworzeniu modelu pobierania opłat sądowych w sprawach cywilnych nie można zapominać o interesie publicznym (fiskalnym), który również powinien być przez ustawodawcę uwzględniany. Mając na uwadze fakt notoryjny, że polski system wymiaru sprawiedliwości cierpi na permanentne niedofinansowanie, tak znaczna obniżka kosztów sądowych jawi się jako nieodpowiedzialna i niemająca nic wspólnego z hasłem „deregulacji”. Tymczasem w treści oceny skutków omawianej nowelizacji możemy przeczytać następujące informacje: „Brak szczegółowych danych w zakresie liczby spraw o prawa majątkowe, w których pobiera się określone opłaty, uniemożliwia oszacowanie potencjalnego zmniejszenia dochodów budżetu państwa (…); brak jest możliwości skalkulowania wielkości spadku dochodów budżetu państwa z uwagi na brak prowadzenia statystyk spraw według wysokości opłaty sądowej od pozwu.
Co więcej nie można oszacować zmiany liczby spraw, które dzięki projektowanej zmianie mogą wpłynąć do sądów”. W tym miejscu nasuwa się retoryczne pytanie: kto jak nie Ministerstwo Sprawiedliwości powinno prowadzić właśnie takie statystyki, aby w sposób przemyślany i wyważony kształtować odpowiedni model pobierania kosztów sądowych w sprawach cywilnych? Brak przeprowadzenia przez projektodawców jakichkolwiek analiz poprzedzających sporządzenie projektu przedmiotowego aktu prawnego oraz niezwykła lakoniczność jego uzasadnienia prowadzą do przypuszczenia, że za analizowaną zmianą nie stały żadne argumenty o charakterze merytorycznym.

Należy również zauważyć, że wymiar sprawiedliwości stanowi niezwykle delikatny system naczyń połączonych. Analizowane obniżenie maksymalnej opłaty stosunkowej spowoduje zmniejszenie wpływów częściowo pokrywających koszty funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, co może skutkować dalszym pogłębieniem jego niedofinansowania, a co za tym idzie – zwiększeniem przewlekłości poszczególnych postępowań. Ostatecznie może się okazać, że beneficjenci prezentowanej obniżki summa summarum stracą na jej wprowadzeniu, gdyż nie będą oni w stanie uzyskać rozstrzygnięcia sądowego w rozsądnym terminie.

Po trzecie, przyjęty przez ustawodawcę model określania opłaty stosunkowej ma charakter silnie degresywny, który na skutek ustawy nowelizującej zostanie jeszcze bardziej pogłębiony. Aktualnie przy wartości przedmiotu sporu (zaskarżenia) do kwoty 2 000 000 złotych pobierana od pisma opłata wynosi około 5% tej wartości.
Jednakże po przekroczeniu wartości przedmiotu sporu (zaskarżenia) ponad kwotę 2 000 000 złotych, wyrażony procentowo stosunek maksymalnej opłaty stosunkowej do wysokości wartości przedmiotu sporu (zaskarżenia) błyskawicznie spada. Przykładowo, maksymalna opłata stosunkowa (100 000 złotych) dla strony dochodzącej roszczenia w wysokości 20 000 000 złotych stanowi jedynie 0,5% dochodzonej przez nią należności, a więc jest 10 razy mniejsza niż w przypadku, gdyby obowiązywała standardowa opłata stosunkowa w wysokości 5%. Osobiście nie znajduję żadnego racjonalnego uzasadnienia dla aż tak wysokiej degresji w ustalaniu opłaty stosunkowej.

Propozycja nowelizacji art. 13 u.k.s.c. – postulat de lege ferenda

Biorąc pod uwagę przedstawione wyżej argumenty, uważam, że najrozsądniej byłoby znowelizować cały art. 13 u.k.s.c. w taki sposób, aby bazowa stawka procentowa w dalszym ciągu wynosiła 5% (albo była odpowiednio niższa dla wszystkich stron postępowań i wynosiła np. 4 lub 3%), a następnie ulegała ona stopniowemu zmniejszeniu do wartości np. 1%, na wzór skali występującej w art. 15 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Znowelizowany w ten sposób art. 13 u.k.s.c. mógłby brzmieć następująco:

Art. 13

W sprawach o prawa majątkowe pobiera się od pisma opłatę stosunkową ustaloną według wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia wynoszącej:

1) do 2 000 000 złotych – w wysokości 5% tej wartości, jednak nie mniej niż 100 złotych;

2) ponad 2 000 000 złotych do 10 000 000 złotych – 100 000 złotych oraz nadwyżka w wysokości 4% ponad wartość przedmiotu sporu lub wartość przedmiotu zaskarżenia przekraczającą 2 000 000 złotych;

3) ponad 10 000 000 złotych do 20 000 000 złotych – 420 000 złotych oraz nadwyżka w wysokości 3% ponad wartość przedmiotu sporu lub wartość przedmiotu zaskarżenia przekraczającą 10 000 000 złotych;

4) ponad 20 000 000 złotych do 50 000 000 złotych – 720 000 złotych oraz nadwyżka w wysokości 2% ponad wartość przedmiotu sporu lub wartość przedmiotu zaskarżenia przekraczającą 20 000 000 złotych;

5) ponad 50 000 000 złotych – 1 320 000 złotych oraz nadwyżka w wysokości 1% ponad wartość przedmiotu sporu lub wartość przedmiotu zaskarżenia przekraczającą 50 000 000 złotych.

Oczywiście ewentualna nowelizacja przepisów u.k.s.c., mająca na celu zmniejszenie istniejącej degresji w ustalaniu opłaty stosunkowej od pisma procesowego, powinna zostać poprzedzona pogłębioną analizą liczby spraw sądowych, których mogłaby ona dotyczyć, a następnie oszacowaniem, o jaką kwotę w wyniku wprowadzonych zmian wzrosłyby lub zmalałyby wpływy budżetowe.

Podsumowanie

Wprowadzoną na mocy ustawy nowelizującej zmianę legislacyjną, polegającą na zmniejszeniu wysokości maksymalnej opłaty stosunkowej z dotychczasowych
200 000 złotych do 100 000 złotych, należy ocenić jednoznacznie krytycznie. Spowodowała ona wyłącznie zmniejszenie kosztów sądowych ponoszonych przez podmioty w sprawach „milionowych”, w których wartość przedmiotu sporu (zaskarżenia) przekracza 2 000 000 złotych, stanowiąc tym samym swoisty „prezent” dla najbogatszych oraz największych przedstawicieli stron w postępowaniu cywilnym. Zmiana ta nie została poprzedzona żadnymi poważnymi analizami lub badaniami, które pozwalałyby chociażby oszacować, jak dużej grupy podmiotów będzie mogła ona szacunkowo dotyczyć oraz o ile z tego powodu zmniejszone zostaną wpływy budżetowe państwa. W mojej ocenie art. 13 u.k.s.c. wymaga kompleksowej zmiany, polegającej przede wszystkim na zniwelowaniu istniejącej degresji w ustalaniu opłaty stosunkowej, której to degresji aktualne występowanie oraz niezwykle wysoki poziom są zupełnie nieuzasadnione.

0%

In English

„Deregulation” of court costs in civil cases – a critical view on the reduction of the maximum proportional fee, together with a de lege ferenda proposal

The purpose of this article is to analyze and attempt to assess one of the legislative changes introduced by the Act amending the Act on court costs in civil cases of July 25, 2025: the reduction of the maximum proportional fee from the current PLN 200 000 to PLN 100 000. This assessment is made from the perspective of the legal nature of court costs in civil cases and the functions they should fulfill. The article also aims to answer a more general question as to whether, in property rights cases, there is sufficient justification for the legislator to set a maximum proportional fee. In the author’s opinion, this article may also contribute to broader considerations on the profound remodeling of regulations concerning court costs in civil cases.

Tags

Informacja o plikach cookies

W ramach Strony stosujemy pliki cookies. Korzystanie ze Strony bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie. Możecie Państwo dokonać zmiany ustawień dotyczących cookies w przeglądarce internetowej w każdym czasie. Więcej szczegółów w "Polityce Prywatności".