Zainstaluj aplikację Palestra na swoim urządzeniu

Palestra 10/2026

Spóźniony spadek – o istocie działalności Komisji Regulacyjnej ds. Gmin Wyznaniowych Żydowskich

Abstrakt

Celem artykułu jest zaprezentowanie – z perspektywy 28 lat obowiązywania ustawy z dnia 20.02.1997 r. o stosunku państwa do Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej – postępowania regulacyjnego z uwzględnieniem efektów procesu restytucji mienia należącego do Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP. Artykuł porusza kwestie związane z procesem restytucji, w tym trudności w pozyskiwaniu dokumentacji, zniszczenia wojenne oraz nacjonalizację mienia w okresie PRL. Wnioski zawarte w artykule wskazują na symboliczny charakter procesu zwrotu mienia, który w znacznym stopniu nie rekompensuje strat materialnych i ludzkich poniesionych przez społeczność żydowską podczas II wojny światowej i później. Podkreślono również wagę materialnych i duchowych śladów pozostawionych przez Żydów w Polsce, takich jak synagogi, cmentarze czy mykwy, które stanowią nie tylko świadectwa ich obecności, ale także istotne elementy kulturowego dziedzictwa Polski. Konkluzja artykułu wskazuje, że choć proces rewindykacji jest niezbędnym krokiem w kierunku historycznej odpowiedzialności, nie rozwiązuje on w pełni problemu naprawienia szkód. Sam proces jest ograniczony w swojej skali, a niemożność przywrócenia wszystkich dawnych nieruchomości nie zmienia faktu, że konieczność uznania i naprawienia tych szkód pozostaje fundamentem dla prawdy i sprawiedliwości dziejowej.

Wprowadzenie

Po 1989 r., w wyniku przemian demokratycznych, rozpoczęto w Polsce proces rewindykacji mienia wyznaniowego, w tym mienia utraconego w wyniku działań hitlerowskich oraz polityki PRL. Celem ustawy z dnia 20.02.1997 r. było przywrócenie gminom wyznaniowym żydowskim autonomii oraz wsparcie w odzyskiwaniu utraconych nieruchomości. Artykuł szczegółowo omawia działalność Komisji Regulacyjnej ds. Gmin Wyznaniowych Żydowskich, która od 1997 r. prowadzi proces rewindykacji mienia sakralnego. Teza artykułu wskazuje na powszechne nieporozumienie, które utożsamia Komisję z instytucją zajmującą się zwrotem majątku prywatnego Żydom, podczas gdy jej kompetencje ograniczają się do mienia związanego z działalnością wyznaniową, takiego jak synagogi, cmentarze oraz inne obiekty służące wspólnotom żydowskim. Celem niniejszego artykułu jest także szczegółowa analiza problematyki utraty majątku przez gminy wyznaniowe żydowskie w Polsce w wyniku Holokaustu oraz zmian politycznych, jakie miały miejsce po II wojnie światowej. Należy podkreślić, iż historia Żydów w Polsce, ich wielowiekowego osadnictwa, integracji społecznej oraz trudnych relacji z Polakami, w tym okresów tolerancji i nietolerancji, stanowi nieodłączną część dziejów narodu polskiego. Teza artykułu opiera się na założeniu, że historia Żydów w Polsce jest ściśle powiązana z historią Polski, tworzącą wspólną narrację, obejmującą zarówno momenty rozkwitu kultury żydowskiej, jak i tragiczne wydarzenia. Aby udowodnić powyższe tezy, zamierzam dokonać przeglądu literatury oraz zanalizować studia przypadku, tj. wybrane orzeczenie komisji regulacyjnej ds. gmin wyznaniowych żydowskich w RP. Zostanie również zdefiniowane pojęcie restytucji. Na koniec artykułu przedstawię wnioski.

Przegląd literatury naukowej wskazuje na nadal niewielką liczbę wyczerpujących opracowań odnośnie do Komisji Regulacyjnej ds. Gmin Wyznaniowych Żydowskich. Warto odnotować fakt, że do tej pory nie powstała ani jedna anglojęzyczna publikacja na temat działalności Komisji do Spraw Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej, a krajowe publikacje są jedynie pojedyncze. Poszerzeniu wiedzy na temat działalności Komisji Regulacyjnej ds. Gmin Wyznaniowych Żydowskich nie sprzyja fakt, że dotychczas Komisja nie publikowała ani żadnych opracowań ze swojej działalności, ani danych statystycznych. Warto nadmienić, że regulacja spraw majątkowych gmin wyznaniowych żydowskich w Polsce została szczegółowo opracowana przez A. Czoharę i T. J. Zielińskiego, którzy jako pierwsi podjęli się tej tematyki, analizując ustawę oraz jej kontekst prawny i orzecznictwo. Istotnym źródłem wiedzy na temat działalności Komisji Regulacyjnej jest także artykuł H. Kozłowskiego, praktyka i wieloletniego członka Komisji. Ponadto do ważnych publikacji należą prace
P. Boreckiego, D. Walencika, K. Kuberskiej i M. Krawczyk, które poruszają kwestie reprywatyzacji i prawnego statusu własności żydowskiej. W kontekście historycznym istotne są także badania R. Żebrowskiego dotyczące sytuacji gminy warszawskiej
w II Rzeczypospolitej, a także sprawozdania z lat 1926–1930 i 2014–2018, pozwalające odtworzyć, choć w niewielkim stopniu, stan majątkowy gminy.

Metody badawcze

Wykorzystano w artykule metodę historycznoprawną – w zakresie opisu położenia prawnego wyznawców religii mojżeszowej wraz z opisem posiadanego majątku. W zakresie analizy orzeczenia Komisji Regulacyjnej ds. Gmin Wyznaniowych Żydowskich posłużono się natomiast metodą empiryczną. Dodatkowo przy analizie aktualnego stanu prawnego oraz orzecznictwa posłużono się metodą formalno-dogmatyczną.

Definicje

Inspiracją dla nazwy artykułu były dwa pojęcia takie jak: „spóźniony spadek” oraz „starsi bracia”, które nie są definicjami legalnymi, są to jednak pojęcia zaczerpnięte z języka potocznego, które moim zdaniem dobrze nawiązują do wstępnych rozważań o restytucji majątku gmin wyznaniowych żydowskich w Polsce. Zatem „spóźniony spadek” to określenie odnoszące się do dziedzictwa pokoleń – majątku, którego żydowska gmina wyznaniowa nie mogła „odziedziczyć” z powodu tragedii Holokaustu, termin ten został użyty przez prasę żydowską (a dokładniej czasopismo „Midrasz”). Przed 1.09.1939 r. w granicach II Rzeczypospolitej zamieszkiwało około 3,4 miliona Żydów posiadających polskie obywatelstwo. Szacuje się, że około 90% z nich, wraz ze swoimi prawnymi spadkobiercami, zarówno testamentowymi, jak i ustawowymi, poniosło śmierć. Natomiast pojęcie „starsi bracia” wywodzi się ze słów Jana Pawła II, który w 1990 r. powiedział: „Możemy, a właściwie musimy uznać, że Żydzi to nasi starsi bracia”. W tym kontekście warto zaznaczyć, że papież
Jan Paweł II poczynił dialog z innymi religiami, w szczególności z judaizmem, co było jednym z głównych filarów jego pontyfikatu, dostrzegł wspólne korzenie wiary. Jako pierwszy papież w historii przekroczył próg synagogi, a także modlił się przy Ścianie Płaczu, prosząc o przebaczenie win katolików wobec Żydów. Jego intencją było zbudowanie prawdziwego i trwałego pokoju pomiędzy obiema religiami.

Choć tak naprawdę „spóźniony spadek” odnosi się do pojęcia restytucji, która zgodnie z definicją słownika języka polskiego oznacza: „przywrócenie stanu pierwotnego jako forma naprawienia szkody” – choć reprywatyzacja stanowi część naszej historii, z którą zmaga się każdy kraj postkomunistyczny po tylu latach panowania bezprawia (okres Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej 1944–1989), Polska winna jako demokratyczne państwo prawa zgodnie z art. 2 oraz art. 64 Konstytucji RP dbać o własność swoich obywateli, jak i związków wyznaniowych. Ale czy tak jest faktycznie? W polityce międzynarodowej Polska pokazywana jest jako kraj, który nie uregulował kwestii reprywatyzacji w formie ustawy m.in. co do osób fizycznych i tak przykładowo Lord Wills zaznaczył, że zwrot mienia „to nie tylko przyznanie, że Żydom wyrządzono krzywdę, ale także zwrot ich dziedzictwa”. Izba Lordów brytyjskiego parlamentu w 2013 r. zauważyła, że Polska jest największym z europejskich państw, które dotychczas nie uregulowały ustawowo kwestii restytucji mienia wobec spadkobierców ofiar Holokaustu. Dziś, pomimo wielokrotnych inicjatyw legislacyjnych, w Polsce dotychczas nie uchwalono kompleksowej regulacji w tym przedmiocie. Ustawa reprywatyzacyjna stanowiłaby akt normatywny mający na celu kompleksowe uregulowanie kwestii zwrotu mienia przejętego na rzecz państwa w wyniku procesów nacjonalizacyjnych po
II wojnie światowej dla wszystkich swoich obywateli, w tym osób pochodzenia żydowskiego. Pomimo tego, iż w 2001 r. upatrywano szansę wprowadzenia takiej regulacji w życie, Sejm RP przyjął ustawę reprywatyzacyjną przewidującą częściowy zwrot mienia lub rekompensaty finansowe dla osób poszkodowanych w wyniku nacjonalizacji. Jednakże prezydent Aleksander Kwaśniewski skorzystał z przysługującego mu prawa weta, argumentując, iż przyjęte rozwiązania mogłyby prowadzić do nierówności społecznej poprzez uprzywilejowanie określonej grupy obywateli kosztem pozostałych. Dodatkowo wskazywał na znaczne obciążenie budżetu państwa, jakie wiązałoby się z realizacją ustawy. W konsekwencji, na skutek braku stosownej regulacji ustawowej, dochodzenie roszczeń reprywatyzacyjnych w Polsce odbywa się wyłącznie na drodze postępowań sądowych, co znacząco wydłuża i komplikuje proces ich realizacji.

Niewątpliwie w Polsce transformacja ustrojowa wzbudziła nadzieje na całkowitą restytucję, rozumianą jako przywrócenie pierwotnego stanu własnościowego bez jakichkolwiek wcześniejszych warunków. Z drugiej strony u niektórych pojawiła się obawa, że dążenie do naprawienia krzywd z okresu tzw. realnego socjalizmu może prowadzić do nowych niesprawiedliwości. Współcześnie całkowita reprywatyzacja, która uwzględniałaby zwrot in natura nieruchomości, jest de facto niemożliwa. „Natomiast właśnie orzecznictwo sądowe może niejako wymusić zmiany de lege ferenda, w szczególności judykatura Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego”. Warto przypomnieć słowa Alfreda Ohanowicza z 1925 r., odnoszące się do rozporządzenia znanego jako tzw. lex Zoll, w których zauważył, że nawet „najdoskonalsza ustawa nie cofnie czasu”, a jeśli „odważna judykatura” zawiedzie, to jedynym rozwiązaniem będzie zapisanie szkód na konto strat powojennych, które „powinni ponieść wszyscy obywatele zgodnie ze sprawiedliwością, lecz ich sprawiedliwy podział nie mieści się w zakresie prawa prywatnego”.

W Polsce, na mocy decyzji ustawodawcy, reprywatyzacja nieruchomości została przeprowadzona na różnych zasadach, obejmując jedną grupę podmiotów prawa – kościoły i związki wyznaniowe. W przypadku osób fizycznych rekompensatę przewidziano tylko dla tzw. Zabużan na podstawie ustawy z 8.07.2005 r. dotyczącej realizacji prawa do rekompensaty za pozostawienie nieruchomości poza obecnymi granicami Polski. W odniesieniu do mozaistycznych wspólnot religijnych proces ten przebiega w ramach postępowania regulacyjnego, które ma ograniczony zakres podmiotowy i przedmiotowy. Beneficjentami tego procesu są Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich oraz gminy wyznaniowe żydowskie, które były częścią tego związku w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 20.02.1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej (dalej zwanej: ustawa żydowska). Jednakże nie można mówić tu o reprywatyzacji, czyli przywróceniu własności, ponieważ Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich i jego gminy nie zostały uznane za następców prawnych Żydowskiego Związku Religijnego ani przedwojennych gmin wyznaniowych żydowskich. Jak trafnie podnosi A. Czochara – terminy „restytucja” lub „rewindykacja” odnoszące się do postępowania regulacyjnego mają specyficzne znaczenie. Nie oznaczają przywrócenia poprzedniego stanu rzeczy, lecz stworzenie możliwości przekazania gminom wyznaniowym żydowskim oraz Związkowi Gmin własności nieruchomości, które przed II wojną światową należały do żydowskich osób prawnych. Warunkiem tego jest spełnienie przez te nieruchomości określonych w art. 30 ustawy żydowskiej przesłanek materialnoprawnych. Taki model restytucji, oparty na przeniesieniu własności, wynika z prawnej sytuacji gmin żydowskich
po II wojnie światowej. Wskutek systemowej eksterminacji ludności żydowskiej przez nazistowski reżim przedwojenne gminy żydowskie utraciły większość swoich członków, co uniemożliwiło ich dalsze funkcjonowanie. W konsekwencji powojenne regulacje prawne doprowadziły do nacjonalizacji ich majątku, który został przejęty przez państwo. Po wojnie gminy żydowskie nie wznowiły działalności w dawnych strukturach organizacyjnych ani w ramach wcześniejszego podziału terytorialnego. Dodatkowo nowy, wprowadzony przez władze komunistyczne, system prawny odmówił żydowskim organizacjom wyznaniowym przymiotu osobowości prawnej, co uniemożliwiło im działanie na dotychczasowych zasadach. Konsekwencją tego było ugruntowanie się stanowiska w polskim prawie przejawiającego się w tym, że powojenne organizacje religijne wyznania mojżeszowego nie są następcami prawnymi po przedwojennych gminach żydowskich. Powyższy stan rzeczy potwierdza stanowisko Sądu Najwyższego w wyroku z dnia 30.11.1971 r. (II CR 525/71), w którym to sąd dokonał konstatacji, że Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego nie ma sukcesji prawnej po byłych Izraelickich Gminach Wyznaniowych do majątku pozostałego po nich. Natomiast Związek za zgodą władz państwowych jest użytkownikiem obiektów sakralnych i gospodarczych służących do zaspokojenia potrzeb religijnych.

Krótki zarys historii Żydów w Polsce

Historia Żydów w Polsce to w zasadzie wiele wieków wspólnego życia Żydów i Polaków. O przybyciu Żydów do Polski jest legenda, która głosi, iż nazwa Polski – Polin – pochodzi od dwóch hebrajskich słów po-lin „tu śpij”, czyli „tu znajdziesz spoczynek do czasów przyjścia Mesjasza”. Żydzi przybywali do Polski głównie z Europy Zachodniej, co znajduje potwierdzenie w dokumentach, takich jak wzmianka o osiedleniu się Żydów z Bawarii, prześladowanych tam podczas pierwszej wyprawy krzyżowej, zarówno w Polsce, jak i na Węgrzech. Ważnym elementem tego osiedlenia był fakt, że Żydzi posługiwali się językiem jidysz, który miał silne wpływy niemieckie. Niektórzy żydowscy historycy twierdzą, że oprócz Żydów z Europy Zachodniej do Polski przybyli również Żydzi ze Wschodu, którzy przenieśli się do sąsiednich krajów po upadku państwa Chazarów w X wieku, państwa, które przyjęło judaizm jako religię państwową. Główna przyczyna osiedlania się Żydów z Europy Zachodniej w Polsce związana była z prześladowaniami – szukali oni w Polsce bezpiecznego schronienia po usunięciu z dotychczasowych miejsc zamieszkania. W pierwszym okresie osiedlenia Żydzi zaczęli tworzyć w Polsce kahały, czyli wspólnoty, w których mogli prowadzić życie religijne i społeczne. W tym czasie zajmowali się rolnictwem, handlem, kramarstwem oraz obrotem finansowym.

Historia Polski jest nierozerwalnie związana z historią mniejszości narodowych, które zamieszkują nasze terytorium. Szczególne więzi łączą dzieje Żydów z dziejami Polski, co podkreślają słowa Jakuba Goldberga: „Nie ma historii Polski bez historii Żydów, nie ma historii Żydów bez historii Polski”, a także Roberta Szuchty: „Ani my, Polacy, ani współcześni Żydzi nie zrozumiemy naszej własnej historii, jeśli nie poznamy historii polskich Żydów. To awers i rewers tej samej monety”. Historia Żydów w Polsce liczy już ponad tysiąc lat. Minęło całe dziesięć wieków, odkąd żydowscy kupcy z zachodu i południa Europy zaczęli osiedlać się na ziemiach polskich. Początki ich osadnictwa pozostają nierozwiązanym zagadnieniem dla badaczy, niewielka liczba dostępnych źródeł, zarówno materialnych, jak i imiennych, uniemożliwia precyzyjne ustalenie chronologii oraz podstawowych faktów historycznych. I tak przypuszcza się, że osadnictwo żydowskie na ziemiach polskich sięga prawdopodobnie czasów przed powstaniem państwa, jednak udokumentowane początki obecności Żydów datowane są na I połowę XI wieku, a najwcześniejsza osada żydowska została prawdopodobnie założona w Przemyślu. Historia Żydów w Polsce obejmuje okresy tolerancji, w których wyróżniają się przywileje nadawane przez władców. Przykładem najstarszego przywileju jest ten nadany przez Bolesława Pobożnego w 1264 r., znany jako Statut Kaliski. Na mocy tego dokumentu Żydzi zostali wyłączeni spod jurysdykcji sądów miejskich oraz kasztelańskich, podlegali wyłącznie sądownictwu książęcemu. Statut zapewniał im swobodę handlu oraz prawo do prowadzenia działalności kredytowej, ograniczonej jednak do pożyczek pod zastaw nieruchomości. Dokument ten, określający Żydów jako „niewolników skarbu”, zapewniał im ochronę życia, mienia osobistego oraz wolność praktyk religijnych. Ponadto Żydzi zyskali możliwość organizowania życia wewnętrznego na zasadzie samorządu gmin żydowskich. Analogiczne przywileje nadawali Żydom również książęta śląscy, w tym książę wrocławski Henryk Probus w latach 1273–1290, Henryk Głogowski w latach 1274–1299, Henryk Legnicki w latach 1290–1295 oraz Bolko Legnicko-Wrocławski w 1295 r. Przywileje świadczą o życzliwym stosunku władców do osiedlających się Żydów, przychylnie patrzyła także na Żydów szlachta, lecz niechęć występowała ze strony mieszczan. Zatem były okresy w historii Polski, które zdecydowanie sprzyjały integracji społeczności żydowskiej z narodem polskim. Z tych względów Polskę w XVI i XVII wieku nazywano rajem dla Żydów (określenie to pochodzi od przysłowia brzmiącego ,,Polska jest niebem dla szlachty, czyśćcem dla mieszczan, piekłem dla chłopów, a rajem dla Żydów”. Nie można zaprzeczyć, że Żydzi doświadczyli w Polsce w owym okresie niespotykanego wcześniej poziomu wolności gospodarczej i społecznej. Żydowska autonomia znacznie się rozwinęła, a pod koniec XVI wieku społeczność żydowska samodzielnie zarządzała swoimi sprawami za pośrednictwem swego rodzaju parlamentu, znanego jako Sejm Czterech Ziem (Vaad Arba Aracot). Reprezentował on cztery regiony Rzeczypospolitej Obojga Narodów: Wielkopolskę, Małopolskę, Litwę i Ukrainę. Sejm ten zbierał się zazwyczaj raz do roku i odpowiadał za negocjowanie podatków żydowskich z Koroną oraz nakładanie opodatkowania na społeczności żydowskie. Ponadto ustanawiał prawa i regulacje dotyczące edukacji, spraw gospodarczych oraz innych aspektów życia żydowskiego. Sejm Czterech Ziem był instytucją wyjątkową w skali Europy, posiadającą znacznie większą autonomię niż społeczności żydowskie w innych krajach europejskich. Kolejnym istotnym aspektem było ożywienie religijnego i intelektualnego życia Żydów. Akademie talmudyczne (jesziwy) w Polsce wyznaczały standardy studiów talmudycznych w całej Europie, przyciągając studentów z Niemiec, Czech, Moraw, Węgier, a nawet Włoch. Od drugiej połowy XVII wieku to właśnie Polska była głównym ośrodkiem kształcenia rabinów, z których większość później pełniła funkcje religijne w Niemczech i Europie Środkowej. Spośród wszystkich krajów europejskich to w Polsce Żydzi mieli najszersze możliwości podejmowania różnorodnych zawodów, rzemiosł i profesji. Po wygnaniu Żydów z Hiszpanii Polska pozostała jedynym krajem w Europie, w którym powierzano im zarządzanie majątkami szlacheckimi w ramach systemu arendy. Oprócz tego odgrywali oni kluczową rolę jako niezbędni rzemieślnicy w gospodarkach wiejskich, zwłaszcza na wsiach i w małych miasteczkach (sztetlach), pracując jako stolarze, szewcy, kowale, krawcy, garbarze i kołodzieje. Taki poziom uczestnictwa w życiu gospodarczym był zjawiskiem wyjątkowym w skali Europy.

Jednakże nie wolno zapomnieć o okresach nietolerancji ze strony Polaków, tutaj należy wymienić chociażby niechlubne akty wprowadzane przez władców np. Privilegium de non tolerandis Judaeis (łac. „przywilej nieakceptowania Żydów”) – przywilej nadawany przez władcę określonemu miastu, ziemi lub większemu obszarowi, który zabraniał Żydom osiedlania się na danym terenie. Bydgoszcz uzyskała taki przywilej w 1309 r. od wielkiego mistrza krzyżackiego Zygfryda von Feuchtwangena. Zakaz osadnictwa żydowskiego obowiązywał także w Elblągu, Gdańsku i Toruniu. Po włączeniu Prus Królewskich do Rzeczypospolitej kolejni władcy potwierdzali te restrykcje w tamtejszych miastach. Warszawa, z której Żydzi byli wypędzani już pod koniec XV wieku, otrzymała ten przywilej w 1527 r. od Zygmunta I Starego.
W XVII i XVIII wieku uznawano, że obowiązuje on w całym województwie mazowieckim. Od początku XVI wieku na jego posiadanie powoływały się również władze Lublina. Po przyłączeniu Inflant do Polski w 1561 r. miejscowa szlachta zagwarantowała sobie utrzymanie tego zakazu w porozumieniu z Rzeczpospolitą, co zostało zatwierdzone przez Zygmunta II Augusta. Podobne przywileje posiadały m.in.: Międzyrzec Podlaski (1520), Kielce (1535), Sambor (1542), Wilno (1551), Krasnystaw (1554),
Stryj (1567), Piotrków (1569), Drohobycz (1578), Jasło (1589) i Chęciny (1597).

Należy tutaj przyjrzeć się  ze szczególną uwagą oczywiście również okresowi wojennemu. Zaostrzenie polityki antyżydowskiej na ziemiach polskich nastąpiło jesienią 1941 r., w całej Generalnej Guberni, na mocy decyzji generalnego gubernatora Hansa Franka. Z dniem 15.10.1941 r. wprowadzono karę śmierci za nielegalne opuszczenie getta, a podobne zarządzenia wydali gubernatorzy innych dystryktów. Począwszy od listopada 1941 r., kara śmierci groziła również osobom udzielającym pomocy Żydom na terenie Polski. Ostatecznie, w grudniu 1941 r., Adolf Hitler osobiście podjął decyzję o zagładzie wszystkich Żydów europejskich. Kulminacją tej tragicznej historii była zagłada ludności żydowskiej przez III Rzeszę na terenie okupowanej Polski.

Zakończenie II wojny światowej stanowiło koniec okresu, w którym naród polski współdzielił swoją historię z narodem żydowskim. Doskonale zorganizowane i rozwinięte życie społeczno-religijne zostało zniszczone przez Holokaust oraz jego tragiczne konsekwencje. Jak trafnie ujął to K. Urban: „Losy ludności dzieliły z reguły gminy i ich majątek, zwłaszcza synagogi i domy modlitwy oraz cmentarze”.
Z kolei T. Olejarz powiedział: ,,Od 1945 r. Polska uważana jest przede wszystkim za epicentrum zagłady, cmentarzysko Żydów europejskich, miejsce niewyobrażalnego cierpienia”.

Dorobek materialny polskich Żydów

Dziś wspomnienia z okresu wspólnej historii, która liczy ponad 1000 lat, są ciągle żywe oraz stanowią przedmiot dyskusji: politycznych, historycznych oraz prawnych. Po II wojnie światowej Żydzi praktycznie zniknęli z terytorium Rzeczypospolitej, ale zostały materialne i duchowe ślady ich obecności. Do dziś widoczne są pozostałości po żydowskich synagogach, cmentarzach, mykwach, domach modlitwy. Obecnie to właśnie żydowskie dziedzictwo kulturowe jest przedmiotem restytucji mienia.

Wyjątku w skali Polski nie stanowi Warszawa – to tutaj znajdowała się np. słynna ulica Żydowska na Starym Mieście, którą tak chętnie zamieszkiwali, lecz która po 1944 r. zniknęła z planu miasta po zrównaniu z ziemią starówki. Dziś pamiętamy o tragicznym końcu Żydów polskich, w tym Żydów warszawskich, oraz miejscach z nimi związanych, które ocalały, tak jak cmentarz przy ul. Okopowej i na Targówku, Synagoga Nożyków czy Żydowski Instytut Historyczny. Jak pisze Adam Gold: „Miejsca te są świadectwem kwitnącej niegdyś kultury i życia codziennego”.

Nie sposób wyobrazić sobie tradycyjnej żydowskiej gminy bez synagogi, mykwy, szkoły czy cmentarza. Cmentarze stanowią bowiem istotny element, który odgrywa kluczową rolę w życiu każdej społeczności. Żydowskie cmentarze są przede wszystkim miejscami spoczynku tysięcy osób, wobec czego zasługują na należny im szacunek. Niejednokrotnie stanowią one najstarsze świadectwa materialnej kultury w danym mieście lub regionie. Często są również przestrzeniami upamiętniającymi tragiczne wydarzenia i cierpienie. Najczęściej używanymi przez Polaków określeniami na cmentarz żydowski są „kirkut”, „kierkow” oraz „kierchol”. Słowa te wywodzą się z niemieckiego terminu „kirchhof”, oznaczającego dziedziniec kościelny, gdzie dawniej grzebano zmarłych. Współcześnie uznaje się, że określenia te są nieodpowiednie ze względu na ich chrześcijańskie pochodzenie. W języku żydowskim cmentarz określano mianem „bejs ojlem”, co stanowi zniekształconą wersję hebrajskiego „bet olam”, czyli „dom wieczności”. Inne hebrajskie nazwy cmentarza to „bet moed le-chol chaj”, „bet chajim” (dom życia wiecznego) oraz „bet kwarot” (dom grobów). Cmentarze żydowskie powstawały wraz ze wzrostem populacji żydowskiej. Badacz A. Trzciński wskazuje, że żydowskie nekropolie mogą być postrzegane i opisywane jako unikalna forma tekstu kultury. A. Król podkreśla, że dla wielu badaczy sztuki XIX wieku cmentarze są oczywistym miejscem ekspozycji rzeźby, przypominającym muzeum. Można je uznać za rodzaj archiwum, a nawet muzeum, zwłaszcza gdy uwzględnimy wyjątkowe przykłady sztuki sepulkralnej. Te spostrzeżenia dotyczą również cmentarzy żydowskich, przy czym w ich przypadku mamy do czynienia z płaskorzeźbą.

Życie religijne Żydów skupione było w synagogach (bożnicach) i domach modlitwy. Synagogi zazwyczaj były dużymi budowlami, choć często znajdowały się w głębi posesji, otoczone kamienicami od frontu. Bożnice ortodoksyjnych Żydów charakteryzowały się bogatszym wystrojem wnętrz (głównie snycerskim i malarskim, ale bez przedstawień ludzkich twarzy) oraz wyodrębnieniem przestrzeni, takich jak babiniec czy osobne sale modlitewne dla kobiet. Modlitewnie chasydzkie były znacznie prostsze, przeznaczone tylko dla mężczyzn. Synagoga stanowiła centrum życia społeczności żydowskiej – to tutaj gromadzono się na modlitwy, nabożeństwa oraz różnego rodzaju ceremonie i obrzędy o charakterze religijno-świeckim. W jej murach mieściła się administracja gminy, a jej otoczenie sprzyjało spotkaniom, rozmowom, wymianie poglądów oraz prowadzeniu interesów. Bożnica była najważniejszym budynkiem użyteczności publicznej w żydowskich częściach miast i miasteczek, odzwierciedlającym zarówno status materialny społeczności, jak i jej wartości. Jej utrzymanie finansowano wspólnie, ponieważ była dobrem wspólnym.

W judaizmie cmentarze, synagogi i domy modlitwy, a szczególnie cmentarze, traktowane są jako miejsca nienaruszalne i święte. W związku z tym wszelkie próby ich przekształcenia na inne cele spotykały się z protestami, ponieważ uznawano je za próbę profanacji i naruszenia uczuć religijnych. Mimo to w praktyce dochodziło do przypadków naruszeń tych świętych miejsc, zarówno świadomych, jak i nieświadomych, które często były ignorowane lub popierane przez polskie władze administracyjne.

Symbolicznym materialnym śladem koegzystencji Żydów i Polaków jest przykład ulicy Jagiellońskiej położonej w dzielnicy Praga w Warszawie. Szczególną wartość historyczną posiada wschodnia strona ulicy Jagiellońskiej od jej początku skrzyżowania z Aleją Solidarności. Znajdujące się tam kamienice stanowią architektoniczne otoczenie dawnego zespołu Wielkiej Synagogi na Pradze oraz Gmachu Wychowawczego. W odniesieniu do tych nieruchomości, w dniu 22.03.1999 r., został złożony wniosek o wszczęcie postępowania regulacyjnego w sprawie przeniesienia prawa własności nieruchomości położonej w Warszawie, u zbiegu ulic Jagiellońskiej i Ignacego Kłopotowskiego, na rzecz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie. Przedmiotowa nieruchomość obejmowała dawną synagogę oraz gmach wychowawczy Warszawskiej Gminy Starozakonnych im. Michała Bergsona. Ulica Jagiellońska jest wyjątkowa, jeśli chodzi o kwestię mienia i pochodzenia jej dawnych mieszkańców. Część parzysta Jagiellońskiej miała wyraźnie żydowski charakter, co potwierdza znaczący udział własności rodziny kamieniczników Nachtszternów, zamieszkującej kamienicę pod numerem 16. Z kolei część nieparzysta miała charakter chrześcijański. Choć niewątpliwie materialne dziedzictwo jest ważne, po wojnie ratowano również dorobek niematerialny – wspomnienia świadków tragicznych wydarzeń. Pod koniec 1944 r. w Lublinie powołano Centralny Komitet Żydów w Polsce, który utworzył Komisję Historyczną zajmującą się zbieraniem relacji od ocalałych. Z czasem inne miasta utworzyły podobne komisje. Po wyzwoleniu rozszerzono działalność, gromadząc nie tylko wspomnienia pisane w czasie okupacji, ale także relacje osób trzecich i ocalałych. Cała dokumentacja znajduje się dziś w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Z ponad siedmiu tysięcy zapisów wybrano do publikacji 107 tekstów z 71 miejscowości.

Wracając do kwestii materialnego majątku żydowskiego… „Czy należy oddać własność, która została ukradziona lub choćby znaleziona? Tora nakazuje: «Gdy zobaczysz zbłąkanego wołu lub owcę brata swego, nie odwrócisz się, lecz niezwłocznie oddasz ją bratu» (PwP 22:1). Talmud mówi, że istnieją trzy kategorie ludzi, którzy dostępują modlitw Bożych, a wśród nich są ci, którzy mimo, że biedni, zwracają znalezione przedmioty. Z drugiej strony Majmondies podkreśla, że ten kto nie zwraca znalezionej własności, nie może dokonać tszuwy, czyli pokuty (nie można dokonać tszuwy, gdy nie wiadomo wobec kogo się zgrzeszyło). Jest to przypadek Żyda znajdującego cudzą własność. A jak jest, wówczas, gdy inni władają żydowską własnością? Z tym jest różnie”. Jak podnosi Naftalim Laviem, przewodniczący Związku Żydów Polskich w Izraelu: „W każdym cywilizowanym społeczeństwie w wypadku kradzieży czy grabieży mienia najbardziej elementarnym wymogiem sprawiedliwości jest – oprócz wymierzenia kary złodziejowi – zwrócenie zagarniętego mienia jego właścicielowi lub jego spadkobiercom”.

W Polsce tragiczne lata okupacji hitlerowskiej i PRL odcisnęły piętno na własności prywatnej, organizacjach i kościołach. Ludzie, instytucje i wspólnoty wyznaniowe straciły swoje mienie. Przemiany demokratyczne nastąpiły po wyborach z 4.06.1989 r., które symbolizowały upadek Polski Ludowej oraz początek III Rzeczypospolitej. Zmiany w konstytucji, uchwalone 29.12.1989 r. i obowiązujące od 1.01.1990 r., oficjalnie zakończyły okres PRL, wprowadzając w Polsce system demokratycznego państwa prawnego. Zatem w 1989 r., po zmianach demokratycznych, jako pierwszy możliwość odzyskiwania majątku dostał Kościół katolicki, a później inne wyznania, w tym w 1997 r. gminy żydowskie, na mocy ustawy żydowskiej – która stanowiła element nowej polityki wyznaniowej państwa, regulując stosunki między gminami wyznaniowymi żydowskimi, ich Związkiem a państwem w zmienionym porządku ustrojowym. Na jej mocy gminy te po raz pierwszy uzyskały odrębną regulację statusu prawnego, zrównującą je z innymi wspólnotami wyznaniowymi. Celem ustawy było zapewnienie gminom wyznaniowym żydowskim autonomii w zarządzaniu sprawami wewnętrznymi, udziału w obrocie prawnym oraz swobody w praktykowaniu religii, w tym obchodzeniu świąt. Szczególną rolę odegrało uregulowanie kwestii majątkowych, w tym rewindykacji mienia utraconego w wyniku działań okupanta hitlerowskiego oraz decyzji władz PRL. Unormowanie statusu nieruchomości przedwojennych gmin żydowskich stanowiło kluczowy element ochrony i upamiętnienia dziedzictwa judaizmu w Polsce. Regulacje majątkowe objęły wyłącznie mienie komunalne gmin żydowskich, wyłączając własność osób fizycznych i prawnych o charakterze świeckim. Przepisy te zostały ściśle powiązane z całością relacji między państwem a gminami wyznaniowymi żydowskimi jako osobami prawnymi zrzeszającymi wyznawców judaizmu.

Ponieważ demokratyczne państwo respektuje prawo osób fizycznych i prawnych do własności nieruchomości, to po 1989 r. Polska wreszcie zajęła się zwrotem majątku wyznaniowego. Bo choć nikomu z naszych starszych braci, którzy zginęli podczas Holokaustu, życia to nie przywróci, to chociaż rekompensując materialne straty, możemy choćby w niewielkim kawałku tę naszą wspólną historię, pamięć o nich uhonorować.

Jak napisał Jerzy Ficowski, wybitny poeta i znawca żydowskiego folkloru:

Nie zdołałem ocalić ani jednego życia

Nie umiałem zatrzymać ani jednej kuli

Więc krążę po cmentarzach

Których nie ma

Szukam słów

których nie ma

biegnę

na pomoc nie wołaną

na spóźniony ratunek

chcę zdążyć

choćby poniewczasie

Zatem Polska dziś, dokonując rewindykacji mienia w przedmiocie dawnych cmentarzy, synagog, domów modlitwy etc., próbuje ocalić kawałek świata, który kiedyś istniał, i częściowo przywrócić dziedzictwo licznej przed wojną społeczności żydowskiej w Warszawie i innych miastach. Toteż powstała próba zmierzenia się z tym, na ile budżet państwa jest w stanie pokryć szkody i czy obecne wypłaty mogą w ogóle zrekompensować utracony majątek. Czy Komisja Regulacyjna ds. Gmin Wyznaniowych Żydowskich faktycznie spełnia swoje zadanie i skutecznie zwraca mienie? A może to tylko iluzja, która ma pokazać, że Polska jest demokratycznym państwem prawa, mimo że efekty jej działań pozostawiają wiele do życzenia?

Dziś dzięki pracy Komisji Regulacyjnej ds. Gmin Wyznaniowych Żydowskich można jedynie w symboliczny sposób odtworzyć pamięć o najważniejszych miejscach związanych z kulturą żydowską. Odbywa się to przez zwrot mienia lub wypłatę odszkodowań, które mają pomóc w podtrzymaniu życia żydowskiego w Polsce.

Komisja Regulacyjna ds. Gmin Wyznaniowych Żydowskich

Choć działająca nieprzerwanie od 28 lat Komisja Regulacyjna ds. Gmin Wyznaniowych Żydowskich w opinii społecznej jest pojmowana jako komisja, która zajmuje się zwrotem majątku prywatnego Żydom, to tak naprawdę zgodnie z ustawą żydowską dotyczy wyłącznie zwrotu na rzecz gmin żydowskich oraz Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP: synagog, cmentarzy (art. 30 ust. 1 pkt 1 ustawy żydowskiej) oraz budynków stanowiących siedziby gmin żydowskich oraz budynki służące celom kultu religijnego, działalności oświatowo-wychowawczej i charytatywno-opiekuńczej (art. 30 ust. 1 pkt 2 ustawy żydowskiej). Wszczęcie postępowania dotyczącego obu tych kategorii nieruchomości zostało uzależnione przez ustawodawcę od wykazania przez wnioskodawcę łącznie: prawa własności gminy wyznaniowej żydowskiej lub innej żydowskiej osoby prawnej na dzień 1.09.1939 r. oraz przejęcia tej własności przez Państwo po II wojnie światowej. Ponadto ustawodawca wprowadził różne wymagania dotyczące stanu faktycznego nieruchomości wskazanych w art. 30 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy o zwrotach żydowskich. Ograniczył krąg nieruchomości objętych przepisami art. 30 ust. 1 pkt 2 ustawy, stawiając warunek, by nieruchomości te istniały w dniu wejścia w życie ustawy, czyli 11.05.1997 r. Ww. artykuł dotyczy takich obiektów jak: domy kahalne, szkoły, szpitale, domy opieki społecznej, przytułki, łaźnie rytualne, domy pogrzebowe, domy modlitwy i inne, w których przed wojną gminy wyznaniowe żydowskie prowadziły działalność o charakterze religijnym, charytatywnym i opiekuńczo-wychowawczym. Warunek istnienia tych obiektów w dniu wejścia w życie ustawy wyklucza z postępowania regulacyjnego nieruchomości, które w tym dniu były niezabudowane lub zabudowane budynkami wzniesionymi po wojnie przez nowych właścicieli, osoby trzecie, mimo że spełniają one wymóg posiadania tytułu własności przez żydowską osobę prawną w dniu 1.09.1939 r. oraz przejęcie tej własności przez państwo po wojnie.

Komisja składa się z przedstawicieli wybranych na zasadzie parytetu przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Zarząd Związku Gmin – chodzi o to, żeby każda strona miała równy głos. Siedziba Komisji mieści się w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie, które zajmuje się jej obsługą biurową. Komisja została powołana, żeby prowadzić sprawy związane z przekazywaniem nieruchomości (lub ich części) na rzecz gmin żydowskich oraz Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich. Na prośbę Związku Gmin ustalono pięcioletni okres składania wniosków rewindykacyjnych, z uwagi na przerwanie ciągłości personalnej z gminami przedwojennymi, trudności w dostępie do starych archiwów lub ich zniszczenie, słabą organizację gmin, które składają się głównie z osób starszych, oraz brak funduszy na przygotowanie np. kosztownych dokumentów geodezyjnych niezbędnych do złożenia wniosków. Zatem Komisja Regulacyjna została stworzona, żeby zajmować się wnioskami składanymi przez Gminy Wyznaniowe Żydowskie i Związek Gmin i dotyczącymi zwrotu nieruchomości przejętych przez państwo w czasach PRL-u. Komisja albo wydaje decyzje, albo zatwierdza porozumienia zawarte między stronami. Ma też na celu łagodzenie skutków dawnego ustroju socjalistycznego, który stawiał na własność państwową zamiast prywatną.

Zgodnie z informacjami dotyczącymi działalności Komisji Regulacyjnej do Spraw Gmin Wyznaniowych Żydowskich według stanu na dzień 9.08.2022 r. do Komisji złożono 5544 wnioski (z czego 40 wniosków zostało złożonych przez podmioty nieuprawnione i z uwagi na powyższe wnioski te zostały odrzucone przez Komisję Regulacyjną). Odbyło się 7841 rozpraw. 2924 postępowania zostały całkowicie lub częściowo zakończone, z czego: 670 zakończono (całkowicie lub częściowo) ugodą, 551 – zakończono (całkowicie lub częściowo) orzeczeniem uwzględniającym wniosek, 1025 – zakończono wydaniem orzeczenia o umorzeniu postępowania regulacyjnego, 595 – zakończono orzeczeniem o oddaleniu, odrzuceniu wniosku,
114 – nie uzgodniono orzeczenia. Ugody zawarte przed Komisją Regulacyjną przewidują dla Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich i gmin wyznaniowych żydowskich rekompensatę pieniężną w wysokości ogółem 28.268.059,00 zł. Ponadto przyznano wnioskodawcom odszkodowania w wysokości ogółem 62.114.882,18 zł.

Dziś Polska jako demokratyczne państwo szanuje własność zarówno osób prywatnych, jak i firm czy organizacji. Niestety czasy PRL-u i okupacji hitlerowskiej miały tragiczne skutki – wiele osób, organizacji i kościołów straciło swoje mienie.
Po 1989 r. wprowadzono przepisy, które pozwalają na zwrot części tego, co zostało zabrane wspólnotom wyznaniowym.

Społeczność żydowska pozostawiła po sobie wiele tysięcy budynków i placów budowlanych, depozyty bankowe, polisy ubezpieczeniowe, wiele cennych przedmiotów, jak obrazy czy meble. Ustawa żydowska pozwala jednak tylko na odzyskanie cmentarzy, synagog, siedzib gminy i innych instytucji wyznaniowych. Całe mienie nie zostało objęte postępowaniem regulacyjnym.

Postępowanie regulacyjne bywa w odbiorze społecznym postrzegane jako proces zwrotu mienia prywatnego obywatelom pochodzenia żydowskiego. W rzeczywistości jednak, zgodnie z obowiązującymi przepisami, gminy wyznaniowe żydowskie, działające m.in. w ramach Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP, mogą dochodzić restytucji nieruchomości o charakterze sakralnym i użytkowym, takich jak synagogi, cmentarze oraz inne obiekty, które przed II wojną światową służyły społecznościom wyznaniowym do realizacji ich potrzeb religijnych i społecznych. Kwestia ta znalazła swoje potwierdzenie w toku prac legislacyjnych nad projektem tzw. ustawy żydowskiej. Jak wskazał poseł T. Zieliński: „W kontekście rozpatrywanych przepisów należy podkreślić, że projekt dotyczy wyłącznie mienia o charakterze wyznaniowym i nie obejmuje majątku osób fizycznych. Ta informacja powinna rozwiać wszelkie wątpliwości i przeciąć spekulacje dotyczące rzekomo preferencyjnego traktowania społeczności żydowskiej w Polsce”.

Nie złożono wniosków dotyczących całego mienia Gmin Wyznaniowych Żydowskich. Problem polega na tym, że procedura opiera się na dokumentach takich jak wypisy z ksiąg wieczystych, mapy, wykazy zmian gruntowych czy dokumentacja dotycząca przebudowy, a zebranie tych materiałów było dla wielu gmin niemal niemożliwe, bo wymagało ogromnych nakładów pracy i pieniędzy. Przygotowanie dokumentacji było dużym wyzwaniem, ponieważ duża jej część przepadła, gdyż mało kto myślał o ratowaniu ksiąg, zbiorów dokumentów w trakcie Zagłady podczas
II wojny światowej. Ludzie ratowali przecież to, co najcenniejsze – życie ludzkie, a nie materialne przedmioty.

Podsumowanie

Przed wojną Żydzi byli często postrzegani jako znaczący właściciele nieruchomości w polskich miastach, co oddaje popularne powiedzenie przypisywane tej społeczności: „Wasze ulice, nasze kamienice”. Miało ono sugerować, że Żydzi posiadali proporcjonalnie więcej nieruchomości niż inni mieszkańcy Polski. Bolesław Prus w swoich „Kronikach” pisał: „W naszych miastach Żydzi stanowią od czterdziestu do osiemdziesięciu procent ogółu mieszkańców i należy do nich czterdzieści jeden procent nieruchomości miejskich, choć w kraju tworzą tylko piętnaście procent mieszkańców”.

Warto pamiętać o wspólnym dorobku Polaków i Żydów, bo przecież kiedyś razem żyliśmy w „Rzeczypospolitej wielu narodów”. Żydzi w Polsce byli jej częścią – polskimi Żydami, a ich materialne dziedzictwo to część naszej wspólnej historii. Dziś jednak język, którym się posługujemy, pokazuje, jak postrzegamy tę przeszłość. Mówimy o „majątku poniemieckim” czy „majątku pożydowskim” – czyli o czymś przejętym po kimś, po świecie, który już nie istnieje. To smutna refleksja nad tym, jak ważna część naszej historii została przerwana.

Żydowski wkład w dziedzictwo kulturowe Polski wykracza daleko poza sztetle – obejmuje również kulturę wielkomiejską, ośrodki edukacyjne, takie jak jesziwa w Lublinie, a także aktywny udział społeczności żydowskiej w kształtowaniu i funkcjonowaniu polskiego społeczeństwa. II wojna światowa stała się wyraźną granicą oddzielającą świat wielokulturowy od nowej rzeczywistości. Sztetle zniknęły z krajobrazu, lecz ich pamięć wciąż żyje – w ludzkich wspomnieniach, dawnych ilustracjach, fotografiach oraz literaturze. Do dziś zachowały się również materialne ślady tej przeszłości – opuszczone synagogi, cmentarze oraz domy, na których można dostrzec ślady po mezuzach.

Polska przez wieki zmieniała swój ustrój, ale jednym z najcięższych momentów dla Polaków, w tym dla mniejszości narodowych, była II wojna światowa, kiedy Państwo Polskie przestało praktycznie istnieć. Po wojnie przyszedł zupełnie nowy etap w historii, który trwał od 1944 do 1989 r. – i mimo że minęło już mnóstwo czasu, wciąż odczuwamy jego wpływ. Po wojnie kraj próbował się odbudować i rozwijać gospodarkę, co wiązało się między innymi z przejmowaniem mienia należącego do wspólnot religijnych i przejściem na ustrój socjalistyczny. Ten nowy system oznaczał oddzielenie kościołów i związków wyznaniowych od państwa oraz częściową likwidację własności prywatnej. Kwestia nacjonalizacji i przejmowania majątku gmin wyznaniowych żydowskich była i nadal jest trudnym tematem w relacjach między państwem a związkami wyznaniowymi. W publicznych rozmowach rzadko porusza się temat skali nacjonalizacji mienia wyznaniowego, szkód, jakie wyrządziło państwo, oraz szczegółów związanych z restytucją – takich jak jej rozmiar, stopień, zakres i przebieg.

Warto wspomnieć, że społeczność żydowska weszła w powojenne lata z ogromnym bagażem trudnych doświadczeń, przede wszystkim związanych z rozbiciem wspólnoty po zagładzie ludności żydowskiej w czasie Holokaustu. Gmina wyznaniowa żydowska – poza ludnością – straciła najwięcej pod względem materialnym spośród wszystkich wyznań po II wojnie światowej. Władze starały się wtedy wyeliminować własność majątków należących do wszystkich związków wyznaniowych w Polsce. Dodatkowo, po zmianach granic Polski po wojnie, gmina wyznaniowa żydowska utraciła wszystkie dobra na terenach włączonych do ZSRR (tzw. mienie zabużańskie).

Dziś trudno dokładnie wycenić cały majątek, ale przy pracach nad projektem ustawy żydowskiej padły konkretne liczby – sekretarz stanu Rydlewski mówił w sejmie o 228 synagogach, 70 domach modlitwy, 25 mykwach, 28 domach przedpogrzebowych, 27 dawnych szkołach żydowskich, 4 szpitalach i innych budynkach. Do tego dochodziło 1120 cmentarzy: 415 zachowanych, 343 zdewastowanych i 262 przekształconych, np. na budynki czy zakłady przemysłowe. W sumie restytucja miała objąć około 370 obiektów i ponad 1000 cmentarzy. Według „Forbesa” wartość znacjonalizowanego mienia żydowskich gmin wyznaniowych wynosi po wojnie około miliard złotych. Ostatecznie według danych do Komisji Regulacyjnej wpłynęły 5544 wnioski.

Ustawodawca, dążąc do naprawienia skutków nacjonalizacji mienia gmin wyznaniowych żydowskich w Polsce, powołał Komisję Regulacyjną, której zadaniem jest rozpatrywanie wniosków dotyczących zwrotu nieruchomości przejętych przez państwo w okresie PRL. Komisja podejmuje decyzje w sprawie zwrotu mienia, wypłaty odszkodowań lub przyznania nieruchomości zamiennych, a także zatwierdza ugody zawarte między stronami. Jej działalność wpisuje się w ideę sprawiedliwości tranzycyjnej, mając na celu naprawienie krzywd wynikających z polityki socjalistycznej, która nadawała priorytet własności społecznej. Ze względu na specyfikę powierzonych jej spraw Komisja działa w trybie pozasądowym, stanowiąc mechanizm rozliczenia państwa z przeszłością i eliminowania skutków aktów nacjonalizacyjnych oraz wywłaszczeń. Restytucja to zarówno historyczna odpowiedzialność, jak i wyjątkowa szansa. Warto jednak zaznaczyć, że dzięki działaniom Komisji Regulacyjnej nie oddaje się całego majątku gmin żydowskich, jak niektórzy mogliby oczekiwać. W praktyce zwracana jest tylko niewielka część tego, co kiedyś zostało zabrane.

0%

In English

A belated legacy – on the nature of the activities of the Regulatory Commission for Jewish Religious Communities

The aim of the article is to present, from the perspective of 28 years of the Act of 20 February 1997 on the Relationship between the State and Jewish Religious Communities in the Republic of Poland, the regulatory proceedings concerning the restitution of property belonging to Jewish Religious Communities in Poland. 
The article addresses issues related to the restitution process, including difficulties in obtaining documentation, wartime destruction, and the nationalization of property during the communist era. The conclusions highlight the symbolic nature of the restitution process, which largely fails to compensate for the material and human losses suffered by the Jewish community during and after World War II. 
The article also emphasizes the significance of both the material and spiritual traces left by Jews in Poland – such as synagogues, cemeteries, and mikvehs—which are not only evidence of their historical presence but also constitute important elements of Poland’s cultural heritage. The article concludes that, although the restitution process is a necessary step toward historical responsibility, it does not fully resolve the issue of redressing past wrongs. The process remains limited in scope, and the impossibility of restoring all former properties does not negate the fundamental need for recognition and redress as a foundation for historical truth and justice.

Tags

Informacja o plikach cookies

W ramach Strony stosujemy pliki cookies. Korzystanie ze Strony bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie. Możecie Państwo dokonać zmiany ustawień dotyczących cookies w przeglądarce internetowej w każdym czasie. Więcej szczegółów w "Polityce Prywatności".