Zainstaluj aplikację Palestra na swoim urządzeniu

Palestra 10/2026

Udział obrońcy w postępowaniu przed Komisją Penitencjarną w zakładzie karnym. Rozważania w kontekście właściwej klasyfikacji skazanych

Nr DOI

10.54383/0031-0344.2026.10.2

Kategoria

Udostępnij

Abstrakt

Komisja Penitencjarna to jeden z kodeksowych organów postępowania wykonawczego, którego zadania związane są głównie z klasyfikacją skazanych i późniejszą oceną postępów skazanego w procesie resocjalizacji. Decyzje Komisji Penitencjarnych mają istotny wpływ na zakres uprawnień i obowiązków skazanych, stąd też udział obrońcy w posiedzeniach Komisji Penitencjarnych może być gwarantem podmiotowego traktowania skazanych. Dotyczy to szczególnie kwalifikowania skazanych do kategorii niebezpiecznych oraz przenoszenia do zakładów karnych o zmniejszonym zakresie uprawnień.

Wprowadzenie

Kodeks karny wykonawczyUstawa z dnia 6.06.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 911), dalej: k.k.w. w sposób enumeratywny wymienił w art. 2 organy postępowania wykonawczego, do których zaliczona została Komisja Penitencjarna (dalej także: komisja). Biorąc pod uwagę treść art. 76 k.k.w. określającego zakres działania tego kolegialnego „organu więziennego” podejmującego istotne z punktu widzenia interesów skazanego decyzje, należy wyraźnie zaznaczyć, że sporo tych rozstrzygnięć ma charakter uznaniowy, podobnie jak i większość decyzji podejmowanych w całym postępowaniu wykonawczymZob. T. Kalisz, Skargi, wnioski i prośby zgłaszane przez skazanych w toku postępowania wykonawczego, „Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego”, t. XXIV/2009, s. 228.. Decyzje klasyfikacyjne związane z kierowaniem do właściwego zakładu karnego, kwalifikowaniem do kategorii skazanych niebezpiecznych i udzielaniem zezwolenia na odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego konstytuują zakres praw i obowiązków skazanego, stąd konieczność wzmożonej kontroli tych rozstrzygnięć nie tylko przez organy nadzoru sądowego i więziennego, ale także ze strony profesjonalnych prawników działających w interesie i na rzecz skazanych. Udział obrońcy w posiedzeniu Komisji Penitencjarnej na zasadach zbliżonych do uczestnictwa obrońcy w posiedzeniach sądu penitencjarnego, orzekającego np. w przedmiocie warunkowego zwolnienia lub udzielenia przerwy w odbywanej karze, ustanowionego z urzędu lub na wniosek skazanego mógłby dotyczyć spraw związanych właśnie z klasyfikacją, kwalifikacją skazanych niebezpiecznych i do systemu dozoru elektronicznego. Natomiast w pozostałym zakresie kompetencyjnym Komisji Penitencjarnych należy rozważyć zasadność takiego uczestnictwa oraz zakres uprawnień procesowych skazanego i jego obrońcy wynikających z art. 6 k.k.w. lub wykraczających poza wskazaną normę. Zresztą udział obrońcy w postępowaniu wykonawczym podobnie jak we wcześniejszych etapach postępowania karnego wcale nie musi być obowiązkowy, a uzasadniony tylko tymi okolicznościami, o których ustawodawca wspomniał w art. 8 k.k.wZob. K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2017, s. 113–114..

Trzeba też wyraźnie zaznaczyć, że wyznaczanie obrońcy skazanego do każdej sprawy będącej przedmiotem rozstrzygnięć Komisji Penitencjarnej mogłoby sparaliżować normalne i bezpieczne funkcjonowanie systemu penitencjarnego (a to jest przecież priorytet więzienia), a nadto nadmiernie obciążyć budżet państwa pokrywającego koszty takiej pomocy prawnej udzielanej z urzędu. Stąd też wyłączenia powinny dotyczyć tych rozstrzygnięć, które Komisja Penitencjarna podejmuje jako organ opiniodawczy, i choć mają one wpływ np. na przyznanie lub odmowę przyznania najwyższych form nagród, wcale nie muszą wymagać uczestnictwa obrońcy w posiedzeniu komisji. Jednocześnie należy zauważyć, że brakuje wyników badań sondażowych (albo te nie zostały przeprowadzone lub upublicznione) opartych na opiniach samych skazanych, przedstawicieli administracji więziennej czy profesjonalnych pełnomocników skazanych lub sędziów penitencjarnych albo sędziów wydziałów wykonawczych Sądów Rejonowych na temat słuszności idei awizowanej w niniejszym opracowaniu.

Sugerowane tu zasady są tylko propozycjami wymagającymi bardziej wnikliwych analiz, w tym także krytycznej oceny ze strony różnych środowisk. Problematyka pobieżnie i wyrywkowo tu przedstawiona jest jednak ważna z punktu widzenia ochrony praw skazanych, stąd wytłumaczenie się na wstępie i sformułowane już w tym miejscu konkluzje. Z drugiej strony zakład karny (nawet ten najbardziej sprzyjający realizacji praw człowieka) dalej pozostaje instytucją totalną, stąd kontroli nigdy dosyć.

Zagadnienia dotyczące klasyfikacji skazanych

Zagadnienia dotyczące klasyfikacji skazanych związane są bezpośrednio z postępowaniem przed Komisją Penitencjarną, gdyż to ten organ obok sądu skazującego i sądu penitencjarnego należy zaliczyć do organów klasyfikacyjnych działających na podstawie art. 62 k.k.Ustawa z dnia 6.06.1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 383), dalej: k.k. oraz art. 74 i 76 k.k.w. Stąd też już w wyroku skazującym sąd może wskazać elementy klasyfikacyjne, takie jak typ lub rodzaj zakładu karnego (praktyka rzadziej stosowana) oraz częściej wykorzystywane orzeczenie co do wskazania systemu terapeutycznego wykonywania kary pozbawienia wolności.
Tego typu rozstrzygnięcie sądowe w żaden sposób nie uniemożliwia zmiany w tym zakresie (kompetencja Komisji Penitencjarnej), gdyż możliwa jest przecież modyfikacja wyroku w razie wystąpienia zdarzenia ekstraordynaryjnego, np. ucieczki skazanego z terenu zakładu karnego. W ten sposób wyjątkowo Komisja Penitencjarna, a nie sąd penitencjarny (w formie postanowienia), może „ingerować” w rozstrzygnięcia zawarte w prawomocnym orzeczeniu o skazaniu, ale ingerencja tego rodzaju nie może dotyczyć skierowania skazanego do odpowiedniego systemu terapeutycznego. Dlatego w pierwszym wariancie to sąd skazujący niejako uwalnia Komisję Penitencjarną od obowiązkowego sklasyfikowania skazanego, co wcale nie oznacza, że tzw. decyzja klasyfikacyjna sądu nie może być zmodyfikowana w sytuacji uwzględnienia nowych okoliczności faktycznych lub prawnych. Drugi model to ten, gdy skazany rozpoczyna odbywanie kary pozbawienia wolności bez wstępnej decyzji sądowej i wówczas wyłączność kompetencyjna w kwestii dokonania klasyfikacji należy już do Komisji Penitencjarnej. Niedokonanie klasyfikacji skazanego to poważne naruszenie obowiązku administracji więziennej, gdyż brak zakwalifikowania skazanego do odpowiedniego rodzaju i typu zakładu karnego oraz do systemu odbywania kary pozbawia go możliwości korzystania z uprawnień kodeksowychZob. L. Bogunia, A. Kwieciński, Kierowanie skazanych do właściwych zakładów karnych, uwagi na tle zmian w zakresie regulacji prawnej klasyfikacji penitencjarnej (w:) Pozbawienie wolności. Funkcje i koszty. Księga Jubileuszowa ku czci Prof. T. Szymanowskiego, red. A. Rzepliński, M. Niełaczna, Warszawa 2013, s. 690..

Generalnie decyzje klasyfikacyjne podejmowane przez Komisje Penitencjarne z uwagi na ich ciężar gatunkowy (możliwe ograniczenie uprawnień lub dodatkowo nałożony zakres obowiązków) stanowią ważny element prawidłowego procesu wykonywania kary. Najczęściej niekorzystne z punktu widzenia interesu skazanego decyzje klasyfikacyjne podjęte przez Komisje Penitencjarne mogą być wzruszone w trybie zaskarżenia ich przez samych skazanych (skarga w trybie art. 7 k.k.w.). Wówczas sąd penitencjarny lub uprawnione organy więzienne (dyrektor okręgowy i dyrektor generalny Służby Więziennej) mogą uchylić decyzje Komisji Penitencjarnych. W klasycznym modelu nadzorczym o charakterze władczym organy nadzoru ze strony więziennictwa mogą uchylić decyzje sprzeczne z prawem. Natomiast w przypadku nadzoru sądowego to sąd penitencjarny, a nie sędzia penitencjarny, władny jest uchylić decyzję z powodu jej sprzeczności z prawem. Dlatego też słusznie zauważono w doktrynie, że obowiązek sędziego penitencjarnego w tym przypadku sprowadza się do przekazania sądowi penitencjarnemu jedynie informacji (awizo) o sprzeczności z prawem decyzji klasyfikacyjnej, a i tak ostatecznie decyzję winien podjąć sąd penitencjarny w formie postanowieniaZob. T. Kalisz, Decyzja klasyfikacyjna. Charakter prawny oraz tryby kontroli i weryfikacji, „Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego” t. XXXVI/2015, s. 77–78.. Jednocześnie należy zauważyć, że kontrole sądu penitencjarnego co do prawidłowości klasyfikacji dokonywanej przez więzienne Komisje Penitencjarne mogą być przeprowadzane także w ramach corocznych wizytacji zakładu karnego lub w formie kontroli dokonywanych przez sąd penitencjarny ad hoc. Prawidłowość decyzji klasyfikacyjnych może być też przedmiotem kontroli przeprowadzanych przez Dyrektora Okręgowego Służby Więziennej i Dyrektora Generalnego Służby Więziennej. Kontrolę tego rodzaju decyzji klasyfikacyjnych mogą przeprowadzać również inne uprawnione organy, np. Rzecznik Praw Obywatelskich, tym niemniej ich możliwości ograniczono do sygnalizacji zdarzeń naruszających przepisy prawa, bez możliwości uchylenia lub zmiany decyzji klasyfikacyjnejZob. L. Bogunia, Organy powołane do klasyfikacji skazanych na karę pozbawienia wolności, „Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego” t. XVII/2005, s. 306–311..

Jakkolwiek pojęcie „decyzja klasyfikacyjnaUstawa z dnia 14.06.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 572; z 2025 r. poz. 769).” nie zostało określone w przepisach prawa karnego wykonawczego, a stosowanie w tym miejscu przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego wydaje się być nadużyciem, to za każdym razem tego rodzaju decyzja musi mieć charakter indywidualny i konkretny, a w konsekwencji konstytuować status prawny skazanego. Ma to szczególne znaczenie w zakresie wypracowania przez ustawodawcę tzw. schematów klasyfikacji i reklasyfikacji skazanych, rozwiązań zdecydowanie przydatnych w procesie wykonywania kary pozbawienia wolności. Jednak ustawodawca nie zaproponował dowolności w zakresie „przypisania” skazanych do dowolnie wybranych warunków odbywania kary izolacyjnej, ale zastosował swego rodzaju ograniczenia prawne. Te dotyczą przede wszystkim klasyfikacji do odpowiednich rodzajów zakładów karnych (w tym miejscu chodzi o zakłady karne dla recydywistów penitencjarnych, dla młodocianych, odbywających karę pozbawienia wolności po raz pierwszy lub odbywających karę aresztu wojskowego). Stąd też kryterium uprzedniego odbywania kary pozbawienia wolności jest podstawowym wyznacznikiem klasyfikacyjnym w przypadku każdego skazanego, tak samo jak skazanie na karę aresztu wojskowegoPrzykładowy, aczkolwiek w miarę wyczerpujący, katalog kryteriów klasyfikacyjnych znalazł się w art. 82 k.k.w. Poza kryterium uprzedniego odbywania kary pozbawienia wolności (a nie karalności) ustawodawca wymienił płeć, wiek, umyślność lub nieumyślność czynu, czas pozostały do końca kary, stan zdrowia skazanego, uzależnienia, stopień zagrożenia społecznego, rodzaj popełnionego prze- stępstwa i stosunek sprawcy do niego. Te kryteria winny być także uwzględnione w trakcie badań osobopoznawczych prowadzonych w zakładzie karnym i „dopasowania” konkretnego skazanego do systemu wykonywania kary izolacyjnej.. Osadzenie skazanych, np. recydywistów penitencjarnych, odbywających karę pozbawienia wolności po raz pierwszy i odbywających karę aresztu wojskowego w jednym oddziale mieszkalnym lub celi byłoby poważnym pogwałceniem zasady indywidualizacji kary pozbawienia wolności, a nadto zasady podmiotowego traktowania skazanychSzerzej na temat zasady indywidualizacji wykonywania kary pozbawienia wolności w: M. Kuć, Indywidualizacja wykonywania kary pozbawienia wolności, Lublin 2005. . Podobnie ograniczenia dotyczą kwalifikowania skazanych do systemów odbywania kary i ustawodawca kodeksowy wręcz formułuje (w art. 88 § 1 k.k.w.) nakaz osadzania skazanych odbywających karę pozbawienia wolności w systemie programowego oddziaływania w zakładach typu półotwartego, chyba że szczególne okoliczności uzasadniają osadzenie ich w zakładzie typu zamkniętego. Podobne zasady przewidziano w stosunku do skazanych kobiet oraz osób (niekoniecznie kobiet) sprawujących stałą pieczę nad dzieckiem do lat 15 (preferowanie zakładu półotwartego), i tu także zastosowano wyjątek tłumaczony względami bezpieczeństwa lub stopnia demoralizacji skazanych. Zakład karny półotwarty według zamysłu ustawodawcy powinien być także „najlepszym” miejscem odbywania kary dla przestępców nieumyślnych oraz skazanych na zastępczą karę pozbawienia wolności lub karę aresztuJuż z samej definicji pojęcia klasyfikacji skazanych zaproponowanej przez S. Ziembińskiego można wyprowadzić wniosek, że chodzi tu o taki podział skazanych, który pozwala osiągnąć optymalne efekty resocjalizacyjne. Zob. S. Ziembiński, Klasyfikacja skaza- nych, Warszawa 1973, s. 5. Te same argumenty zostały podniesione przez G. Kowalskiego, według którego „skoro pobyt w zakładzie karnym zmierza do resocjalizacji skazanego, powtórnej nauki życia w społeczeństwie, to uczenie to powinno odbywać się w warun- kach najkorzystniejszych z możliwych. Osiągnięciu takich warunków sprzyjać będzie niewątpliwie klasyfikacja skazanych, polegająca na łączeniu ich – w granicach możliwości zakładu karnego – w odpowiednio dobrane grupy osób charakteryzujących się podobnymi cechami”. Zob. G. Kowalski, Etiologia czynu przestępnego a wykonywanie kary pozbawienia wolności (w:) Osobowość przestępcy a proces resocjalizacji, red. J. Świtka, M. Kuć, I. Niewiadomska, Lublin 2005, s. 76.. I w tym miejscu warunkowo zastosowano kwantyfikator w postaci wystąpienia szczególnych okoliczności przemawiających za osadzeniem w zakładzie karnym innego typu. Zupełnie inne rozwiązanie dotyczy kwalifikowania do zakładu typu zamkniętego (skazani na dożywotnie pozbawienie wolności i karę 25 lat pozbawienia wolności; skazani, którym nadano status świadka koronnego). Jednak w przypadku kwalifikowania do zakładów typu zamkniętego nakazy, jakkolwiek o charakterze względnym, obejmują szeroko rozumiany wachlarz przesłanek warunkowanych względami bezpieczeństwa ogółu zakładu lub bezpieczeństwa jednostkowegoNiezrozumiały jest wymóg organizacji oddziałów terapeutycznych wyłącznie w oddziałach typu zamkniętego. Krytyka takiego modelu podnoszona jest także przez praktyków więziennictwa w piśmiennictwie penitencjarnym. Zob. np. A. Guzik, Nie przedłużaj- my fikcji, „Forum Penitencjarne”, 2003/7, s. 11.. Jednocześnie ustawodawca nie zdecydował się na to, żeby zdefiniować pojęcie „bezpieczeństwa zakładu karnego” i pozostawił to do decyzji (uznania) administracji więziennejTakże w doktrynie prawa karnego wykonawczego nie udało się jak dotąd wypracować takiej definicji. Próby zdefiniowania tego pojęcia, ale rozumianego w kategoriach „bezpieczeństwa w wykonywaniu kary pozbawienia wolności”, podjął się T. Szymanowski. Zob. T. Szymanowski, Bezpieczeństwo w wykonywaniu kary pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania w świetle przepisów prawa (w:) Modernizowanie więziennictwa. V Kongres Penitencjarny, red. T. Bulenda, A. Rzepliński, Warszawa 2015, s. 71–72.. Trzeba przy tym zauważyć, że konieczność zastosowania warunków zwiększonej izolacji wobec skazanego, uznanie zachowania skazanego za naruszające w poważnym stopniu dyscyplinę i porządek więzienny, popełnienie przestępstwa o znacznym stopniu społecznej szkodliwości to przesłanki do osadzenia w warunkach zakładu zamkniętego i mogą być w zasadzie dowolnie interpretowane przez administrację więzienną, ściślej Komisję Penitencjarną. Za każdym razem brana jest pod uwagę niedookreślona (subiektywna przecież) przesłanka oceny postawy skazanego i takiego jego zachowania, które przemawia za osadzeniem go w zakładzie karnym typu zamkniętego.

Także zmiany decyzji klasyfikacyjnych mają charakter bardziej abstrakcyjny aniżeli konkretny. Tego typu ocena (zdecydowanie krytyczna) wynika stąd, że Komisja Penitencjarna jest związana konieczną do podjęcia decyzją przeniesienia, np. skazanego na karę dożywotniego pozbawienia wolności po upływie określonego czasu (20 lub 15 lat odbytej kary) z zakładu zamkniętego do łagodniejszych warunków odbywania kary. Nie uwzględnia się wcale zasady wolnej progresji, a awans nie jest warunkowany względami poprawy postawy i zachowania skazanego w trakcie odbywanej kary. Schematyzm zastosowany w tym przypadku przez ustawodawcę utrąca możliwości stosowania wobec takich skazanych skutecznych środków oddziaływania, a bierna (wyczekująca i nieprogresywna) postawa skazanego jest samoistną i wystarczającą gwarancją uzyskania przez niego możliwości poprawy warunków odbywania kary izolacyjnej. Taki modus operandi koliduje z zasadą indywidualizacji wykonywania kary i przeczy idei demokratycznego państwa prawnego. Ostrożnym, jakkolwiek uzasadnionym rozwiązaniem krytykowanego wcześniej ustawodawcy jest konieczność uzyskania zgody sędziego penitencjarnego na przeniesienie z zakładu typu zamkniętego do innego zakładu karnego skazanego za przestępstwo popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych. W każdym jednak przypadku regres penitencjarny i podjęcie niekorzystnej dla skazanego zmiany klasyfikacyjnej musi być pochodną nie schematycznych wymogów ustawodawcy, ale dyskrecjonalną formą działania organów postępowania wykonawczego opartych na dobrowolności procesu oddziaływania penitencjarnegoOsiągnięcie celu resocjalizacyjnego kary pozbawienia ustawodawca uzależnił od „współdziałania skazanego w kształtowaniu społecznie pożądanych postaw”, czyli aktywności, a nie pasywności skazanych (art. 67 § 1 k.k.w.)..

Zadania Komisji Penitencjarnych

Przepisy Kodeksu karnego wykonawczego z 1969 r.Ustawa z dnia 19.04.1969 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. z 1969 r. nr 13 poz. 98, z późn. zm.), dalej: k.k.w. z 1969 r. inaczej niż rozwiązania współczesne regulowały zadania Komisji Penitencjarnych. Przede wszystkim komisje były obok naczelnika zakładu karnego podstawowym organem administracji zakładu karnego zaliczonym przez ustawodawcę do pozasądowych organów wykonujących bezpośrednio orzeczenia. Zasadnicze zadania tych komisji zostały uregulowane w ustawie, a szczegółowe w przepisie wykonawczym wydanym na podstawie ustawyZarządzenie nr 82 Ministra Sprawiedliwości z dnia 30.11.1989 r. w sprawie klasyfikacji skazanych oraz organizacji zakresu dzia- łania komisji penitencjarnych (niepublikowane)..
Z samej ustawy wynikały dwa główne zadania komisyjne, czyli klasyfikacja skazanych (art. 45 § 1 k.k.w. z 1969 r.) i wydawanie opinii w sprawach wymierzania kar dyscyplinarnych lub wymierzania tych kar, o ile naczelnik zakładu tak postanowił
(art. 57 § 1 k.k.w. z 1969 r.). Dopiero w ministerialnym zarządzeniu bardziej precyzyjnie określono zadania Komisji Penitencjarnych i usystematyzowano zadania klasyfikacyjne. W tym miejscu wskazano, że chodzi o kwalifikowanie skazanych do grup klasyfikacyjnych i rygorów, kierowanie ich do odpowiednich zakładów (przenoszenie do rygorów łagodniejszego lub surowszego) i kierowanie do zakładów karnych dla skazanych wymagających stosowania szczególnych środków leczniczo-wychowawczych (na podstawie orzeczenia psychologiczno-penitencjarnego). Drugi pakiet zadań komisyjnych związany był z kierowaniem skazanych do zatrudnienia, w tym także określanie rodzaju i miejsca pracy, systemu dozoru skazanych zatrudnionych poza więzieniem, należności za pracę skazanych. Poza tym do zadań komisji zaliczono kierowanie skazanych do nauczania w szkołach i na kursach oraz kierowanie skazanych dorosłych nierecydywistów do zakładów karnych dla młodocianych. Jednocześnie Komisje Penitencjarne zobowiązano do wyrażania opinii w sprawach ustalania kierunków działalności penitencjarnej na podstawie oceny wyników oddziaływań resocjalizacyjnych i atmosfery wychowawczej, dokonywania odstępstw od przewidzianego sposobu wykonywania kary, udzielania skazanemu po raz pierwszy nagrody w postaci zezwolenia na opuszczenie zakładu karnego bez dozoru na czas nieprzekraczający 5 dni, wniosków o kierowanie do zakładu karnego przejściowego, występowanie do sądu penitencjarnego o zmianę rodzaju zakładu karnego lub rygoru wykonywania kary (jeżeli sąd penitencjarny był jedynie właściwy do wydania postanowienia w tym zakresie) oraz wniosków o warunkowe przedterminowe zwolnienieZob. S. Lelental, Prawo karne wykonawcze, Warszawa 1990, s. 59–61..

Z kolei współczesne zadania Komisji Penitencjarnych zostały wyraźnie uszczegółowione w art. 76 k.k.w., a kodeksowy ustawodawca tekst pierwotny rozbudował jeszcze o dodatkowe zadania związane z dozorem elektronicznym i zadaniami weryfikacyjnymi wobec tzw. skazanych niebezpiecznychObydwie instytucje, czyli dozór elektroniczny i pojęcie tzw. skazanych niebezpiecznych, zostały wprowadzone do kodeksu już po jego uchwaleniu.. Podstawowy zakres działania komisji został sprowadzony do kierowania skazanych do właściwego zakładu karnego (w przypadku, jeżeli sąd nie określił tego w wyroku). Jednak ustawodawca w tym miejscu nie wykazał się precyzją i nie zdefiniował tego, co należy rozumieć pod tym pojęciem. Wydaje się jednak, że mimo niedookreślenia pojęciowego należy uznać za „właściwy zakład karny” jednostkę penitencjarną odpowiednią dla konkretnego skazanego ze względu na rodzaj i typ zakładu, a także możliwości podjęcia przez skazanego nauki lub zatrudnienia, skorzystania ze świadczeń zdrowotnych, terapii, badań diagnostycznych, dostępu do miejsca czynności procesowych, zapewnienia skazanemu bezpieczeństwa osobistego i utrzymania bezpieczeństwa ogółu osadzonych. Dlatego też tego rodzaju cechy typowe są dla właściwości rzeczowej (przedmiotowej), a w znikomym stopniu – miejscowej. Co prawda ustawodawca uznał, że właściwym będzie także ten zakład, który będzie wypełniał kryterium położenia, czyli miejsca „ważnego ze względów rodzinnych” (w domyśle: blisko domu, rodziny i dzieci), jednak nie jest to substytut art. 100 k.k.w. w dawnym brzmieniu zredagowanym w ten sposób, że chodziło o „zakład karny położony najbliżej miejsca zamieszkania skazanegoZmiana brzmienia przepisu art. 100 k.k.w. obowiązuje od 1.01.2012 r. Zob. ustawa z dnia 16.09.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny wykonawczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2011 r. nr 240 poz. 1431).”. Trudno przyjąć, że mimo zmiany redakcji art. 100 k.k.w. ustawodawca dalej zamierza uszanować zasadę wcześniej wyartykułowaną wprost, gdyż nowa wersja przepisu jest mniej przejrzysta interpretacyjnie aniżeli poprzedniaOdmienne stanowisko prezentuje A. Pracławski. Zob. A. Pracławski, Pojęcie „właściwego zakładu karnego” (art. 100 k.k.w.) w per- spektywie regulacji krajowych oraz standardów prawnomiędzynarodowych, „Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego” t. LVIII/2020, s. 23..

Natomiast mniej wątpliwości interpretacyjnych dotyczy innych zadań komisji, gdyż ustawodawca klarownie zdecydował, że te dotyczyć będą kierowania skazanego do określonego systemu wykonywania kary oraz udzielenia zezwolenia na odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego. W przypadku zgody skazanego na uczestnictwo w systemie programowanego oddziaływania zadanie komisji to ustalenie takiego indywidualnego programu oddziaływania albo programu terapeutycznego i okresowe „rozliczanie” skazanego z jego realizacji. Jednocześnie w art. 76 k.k.w. utrzymano zadanie Komisji Penitencjarnych (znane już wcześniej) dotyczące dokonywania ocen okresowych postępów skazanego w resocjalizacji. Trzeba uwzględnić, że ten rodzaj zadań komisyjnych jest najczęściej realizowanym obowiązkiem członków tego kolegialnego organu, gdyż okresowym ocenom podlegają wszyscy, bez wyjątku, skazani. Zmienne są natomiast terminy weryfikacyjne, dotyczące dalszej kwalifikacji skazanych do kategorii „N”, a częstsze oceny (kwalifikacje) dokonywane przez Komisje Penitencjarne dotyczą spraw enumeratywnie wymienionych przez ustawodawcę w art. 76 k.k.w.
Te dotyczą kwalifikowania przez komisję do szkół i kursów, kwalifikowania do zakładów karnych dla młodocianych, weryfikowania indywidualnych programów oddziaływania i programów terapeutycznych. Ponadto Komisje Penitencjarne zobowiązane są do wyrażenia opinii (brak takiej opinii skutkuje nieważnością decyzji) w sprawie przyznania skazanemu przepustki w sytuacji wyjścia po raz pierwszy poza zakład karny, po dłużej trwającej niż 6 miesięcy przerwie i po powstaniu istotnych zmian w sytuacji prawnej lub rodzinnej skazanego. Ta sama komisja zobowiązana jest nadto do zaopiniowania projektu porządku wewnętrznego zakładu karnego (i zmian tego porządku) i dopiero po uzyskaniu akceptacji dyrektor zakładu może wprowadzić w życie (najczęściej w formie zarządzenia) jego przepisy. Ma to o tyle istotne znaczenie, że porządek wewnętrzny zakładu karnego (także jego wyodrębnionej części lub oddziału mieszkalnego) powinien być dostępny w każdej celi mieszkalnej, gdyż obok Kodeksu karnego wykonawczego i regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolnościRozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23.12.2022 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywa- nia kary pozbawienia wolności (Dz.U. z 2022 r. poz. 2847). stanowi elementarny zbiór przepisów określających zakres uprawnień i obowiązków skazanych. Komisja Penitencjarna zobowiązana jest także do opiniowania innych spraw przekazanych przez dyrektora zakładuNależy uwzględnić fakt, że to dyrektor zakładu karnego (lub jego zastępcy) z reguły przewodniczą posiedzeniom Komisji Penitencjarnej, z których sporządzane są stosowne protokoły. Dlatego też opiniowanie spraw zleconych komisji przez dyrektora za- kładu karnego (de facto jego członka) można uznać za formę uzyskania przez niego dodatkowych informacji w konkretnej sprawie, tym bardziej, że przyjęto stosować rozwiązania polegające na tym, że członkami komisji poza dyrektorem są najczęściej kierownicy działów „strategicznych” w więzieniu (lub osoby przez nich wyznaczone), czyli ochrony, penitencjarnego i ewidencji. Jednocześnie w danym zakładzie karnym może równolegle funkcjonować nawet kilka Komisji Penitencjarnych (dotyczy to zwłaszcza dużych po- jemnościowo zakładów) i te powoływane są imiennie przez dyrektora zakładu karnego w formie zarządzenia.. I choć ustawodawca nie sprecyzował rodzaju tych spraw, to te powinny być bezpośrednio związane z wykonywaniem kary pozbawienia wolności. W praktyce dotyczyć mogą np. konieczności wprowadzenia ograniczeń sanitarnych lub epidemiologicznych, kontaktów zewnętrznych czy czynności stabilizujących bezpieczeństwo zakładu karnego. Takie stanowisko ustawodawcy może świadczyć o silnym umocowaniu tego kolegialnego organu, którego skład jest jednak dość hermetyczny i mało elastyczny w zakresie uczestnictwa w nim osób spoza personelu więziennegoZgodnie z art. 75 § 2 k.k.w. dyrektor zakładu karnego może powoływać do składu Komisji Penitencjarnych także inne osoby. Nie ma więc formalnych przeszkód powoływania np. profesjonalnych prawników do ich składu. Dyskusyjna jest natomiast kwestia prawa do głosowania takich osób..

Udział obrońcy w postępowaniu karnym wykonawczym

W postępowaniu wykonawczym uprawnienie skazanego do składania wniosków i zażaleń, o których mowa w art. 6 k.k.w., rozciągnięte zostało także na jego obrońcę, jakkolwiek należy uwzględnić konieczność ustanowienia go osobno w postępowaniu karnym wykonawczym, gdyż co do zasady zakres wcześniej udzielonego pełnomocnictwa obejmuje tylko postępowanie przygotowawcze i sądoweTakie stanowisko wynika m.in. z orzecznictwa sądów powszechnych. Zob. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 31.12.2007 r. (II AKzw 1068/07), KZS 2008/18, poz. 71.. Wyraźnie wskazuje na to treść art. 8 § 1 k.k.w., a obowiązek ustanowienia obrońcy warunkowany jest tym, że skazany jest głuchy, niemy lub niewidomy, zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności lub nie ukończył 18 lat, a także wtedy, gdy sąd (wykonawczy) uzna to za niezbędne ze względu na okoliczności utrudniające obronęPojęcie „okoliczności utrudniających obronę” jest szeroko rozumiane w orzecznictwie. Należy tu uwzględnić wszystkie moż- liwe opcje, tak ażeby właściwie zabezpieczyć interesy procesowe skazanego. Zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24.07.2008 r. (V KK 32/08), Lex nr 452395. Także w krajowej judykaturze ugruntowało się stanowisko, że uzasadniona wątpliwość co do poczytalności skazanego nie może być rozumiana nazbyt wąsko. Stan psychiczny uzasadniający te wątpliwości winien dotyczyć okresu związanego z postępowaniem wykonawczym, a zaburzenia psychiczne ograniczać zdolność skazanego do obrony w trakcie postępowania wyko- nawczego. Zob. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 26.11.1998 r. (II Akz 85/98) i postanowienie Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 28.12.2001 r. (II Akz 676/01), OSA 2003/3, poz. 22, Lex nr 77304..

Zasadniczo obrona w postępowaniu wykonawczym rozumiana jest w kategoriach obrony formalnej i materialnej, a skazanemu przysługują wszystkie uprawnienia odpierające zarzuty, umożliwiające przedstawianie własnych racji i korzystanie z pomocy obrońcy (w tym przedmiocie zakres nie różni się od obrony w postępowaniu karnym na etapie przed wykonawstwem orzeczenia). Jednak prawo do obrony w postępowaniu wykonawczym spełnia inny cel niż we wcześniejszych stadiach postępowania karnego, gdyż ma głównie chronić skazanego przed dowolnością ze strony organów postępowania wykonawczego określonych w art. 2 k.k.w., a jednocześnie łagodzić dolegliwość warunków odbywanej karyNależy uwzględnić także i to, że skazany może składać wnioski, skargi i prośby dotyczące bezpośrednio jego sytuacji osobistej, ale również w interesie ogółu, np. współosadzonych w celi mieszkalnej, uczniów szkoły przywięziennej czy zatrudnionych w trakcie odbywanej kary i także wtedy może korzystać z pomocy profesjonalnego prawnika. Zob. M. Płatek, Rola prawa karnego wykonawczego w zapobieganiu przestępczości, „Studia Iuridica” 2000/38, s. 109.. Obrońca na tym etapie postępowania ma być „stróżem” interesów skazanego, a ten jest przecież podmiotem, a nie przedmiotem tegoż postępowania, i jednocześnie umożliwić mu realny wpływ na przebieg postępowania wykonawczegoWarto zauważyć, że już wcześniej obowiązujące przepisy wykonawcze (chodzi o k.k.w. z 1969 r.) odżegnywały się od przedmio- towego traktowania skazanych, jakkolwiek brakowało normy będącej odpowiednikiem art. 67 k.k.w. z 1997 r. Świadczy o tym np. takie stanowisko doktryny, że „kodeks [ten z 1969 r.] eksponuje podmiotowe uprawnienia i gwarancje skazanego, mające go chronić przed postępowaniem organów wykonawczych odbiegających od zasad wykonywania orzeczeń i umożliwiać mu aktywne przeciwstawienie się takim krokom”. Zob. T. Grzegorczyk, Obrońca w postępowaniu karnym wykonawczym, „Palestra” 1989/33/3 (375), s. 51.. Poza tym skazany może korzystać (co do zasady) z pomocy najwyżej trzech obrońców, a ich ustanowienie w przypadku osoby pozbawionej wolności może być zrealizowane przez inną osobę (z obowiązkiem niezwłocznego zawiadomienia skazanego)Stosuje się w tym miejscu zasady określone w art. 83 § k.p.k. (ustawa z dnia 6.06.1997 r. – Kodeks postępowania karnego, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 46)..

Udział obrońcy szczególnie dotyczy postępowań sądowych prowadzonych przed sądami penitencjarnymi w sprawach dotyczących udzielenia skazanemu warunkowego przedterminowego zwolnienia i przerwy w karze, a także w przedmiocie udzielenia zezwolenia sądu na odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego. Tego rodzaju sprawy (jako najbardziej „topowe”) najczęściej wymagają wsparcia ze strony profesjonalnego prawnika, a wyznaczenie obrońcy z urzędu sąd uzasadnia zwykle względami uzasadnionej wątpliwości co do poczytalności skazanego, rzadziej ze względu na wiek skazanego. Trzeba przy tym zastanowić się nad koniecznością pozostawienia jako przesłanki obligatoryjnej obrony w postępowaniu wykonawczym (chodzi tu o wątpliwości co do poczytalności skazanego) w każdym przypadku wcześniejszego leczenia psychiatrycznego, gdyż spora część populacji skazanych była leczona w ten sposób przed osadzeniem w więzieniu lub w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności. I nie chodzi tu wyłącznie o kwestie kosztowe, ale też o skrócenie czasu trwania postępowania przed sądem penitencjarnym lub sądem wykonawczym pierwszoinstancyjnym.

Zasadny natomiast wydaje się udział obrońcy w postępowaniu przed komisją w sprawach klasyfikacji skazanych, kierowania do właściwego zakładu karnego i kwalifikacji do kategorii niebezpiecznych. Niewłaściwa i później nieskorygowana decyzja klasyfikacyjna lub ta o skierowaniu do właściwego zakładu karnego może implikować poważny uszczerbek w zakresie korzystania z uprawnień skazanego, stąd ze względów prewencyjnych udział obrońcy wydaje się uzasadniony. W ten sposób zakres prawa skazanego do obrony w postępowaniu wykonawczym traktowany będzie szerokoZob. T. Szymanowski, Z. Świda, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz. Ustawy dodatkowe. Akty wykonawcze, Warszawa 1998, s. 30.. Jednak z punktu widzenia ochrony praw skazanych kwalifikacja do kategorii niebezpiecznych wydaje się być najbardziej dolegliwą formą odbywania kary izolacyjnej, gdyż ta wykonywana jest w zakładzie karnym zamkniętym, i to w warunkach maksymalnej izolacji takiego skazanego. Przesłanki kwalifikacyjne (do kategorii „N”) określone kodeksowo, mimo pozornej szczegółowości, faktycznie umożliwiają w miarę swobodną ocenę organom stosującym te przepisy ustawowe. Udział obrońcy w posiedzeniu Komisji Penitencjarnej kwalifikującym po raz pierwszy do tej kategorii, a potem w kolejnych posiedzeniach weryfikujących (z zasady przedłużających) czas pozostawania w oddziale dla niebezpiecznych, nie tylko nie narusza konstytucyjnej zasady równości wszystkich (także skazanych) wobec prawa, ale umożliwiać będzie bardziej efektywną realizację prawa do obrony w przypadku skazanych pozostających w  izolacji, także w relacjach z innymi osadzonymi i personelem więziennymSłusznie proponowane rozwiązanie było już wcześniej sygnalizowane w literaturze przedmiotu. Brak reakcji ustawodaw- cy i przedstawicieli doktryny prawa karnego wykonawczego jeszcze bardziej motywuje do kontynuacji dyskusji w tym zakresie. Zob. K. Pasoń, Prawo do obrony osadzonych niebezpiecznych, „The Prison Systems Review” 2020/109, s. 72–73..

Za udziałem obrońcy w postępowaniu przed Komisją Penitencjarną w przypadku tych skazanych, wobec których podejmowane są decyzje o kwalifikowaniu, pozostawieniu lub uchyleniu decyzji w sprawie statusu skazanego niebezpiecznego, przemawiać może także argument związany z tym, że przedłużono (ustawowo) do 12 miesięcy okres pozostawania w tej kategorii tym skazanym, którym wcześniej co najmniej dwukrotnie odmawiano weryfikacji z kategorii „N”. Roczny okres pozostawania w „rygorze niebezpiecznym”, a nie np. półroczny, nie znajduje uzasadnienia w sytuacji braku możliwości uwzględnienia zmian osobowościowych skazanego i wymaganej w związku z tym poprawy warunków odbywania karyPrzyjęcie przez ustawodawcę długiego okresu (dwunastomiesięcznego) weryfikującego skazanego niebezpiecznego może być traktowane jako nadużycie prawa. Zob. K. Mrozek, Klasyfikacja skazanych na karę pozbawienia wolności. Wskazówki interpretacyjne wydawania (procesu konstruowania) decyzji komisji penitencjarnej, „Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego” t. LXVII/2023, s. 171.. Takie rozwiązanie należy ocenić zdecydowanie krytycznie, oczekiwać zmiany przepisu i rozważyć możliwość uczestnictwa w takich posiedzeniach komisji obrońcy skazanego niebezpiecznego lub skazanego, który do tej kategorii będzie komisyjnie kwalifikowanyWyznaczenie skazanemu niebezpiecznemu obrońcy z urzędu nie będzie pociągać za sobą zbyt wysokich i nieuzasadnionych kosztów budżetowych, gdyż liczba tych skazanych to niecały procent ogólnej populacji osadzonych w polskich więzieniach. W 2023 r. to 183 skazanych zakwalifikowanych do „N” (zob. B. Zając, Resocjalizacja osadzonych niebezpiecznych – problemy i możliwości, „Kortowski Przegląd Prawniczy” 2024/3, s. 96). Natomiast nakłady obejmujące budowę lub modernizację oddziałów dla niebezpiecznych i te zwią- zane z ich bieżącym utrzymaniem są nieproporcjonalnie wysokie w porównaniu do niesprawdzalnej przecież efektywności resocjalizacji takich skazanych. Zob. także Z. Lasocik, Funkcjonowanie oddziałów dla tzw. „więźniów niebezpiecznych”, „Archiwum Kryminologii”, t. XXXI/2009, s. 319..

Zakończenie

Komisja Penitencjarna poprzez swoje decyzje bezpośrednio wpływa na pozycję formalno-prawną każdego skazanego. Już w pierwszych dniach od rozpoczęcia odbywania kary pozbawienia wolności komisja zobowiązana jest podjąć decyzję co do „przyszłości” więziennej każdego bez wyjątku skazanego i skierować go do właściwego zakładu karnego. Funkcja kontrolna komisji obejmuje także tych skazanych, którzy zostali przetransportowani z innego zakładu karnego do zakładu karnego właściwego. W ten sposób odbywa się niejako rekontrola prawidłowości wcześniejszych decyzji Komisji Penitencjarnych podejmowana w celu pełnej realizacji zasady indywidualizacji wykonywania kary pozbawienia wolności i podmiotowego traktowania skazanego. Stąd też w pewnym uproszczeniu terminologicznym można stwierdzić, że zadaniem komisji jest „znalezienie” dla skazanego takiego zakładu karnego, ażeby ten był dopasowany do indywidualnych potrzeb i możliwości konkretnego skazanego i umożliwić w ten sposób realizację celów wykonywania kary pozbawienia wolności. Chodzi także o to, żeby okres pobytu w więzieniu nie był w społecznym rozumieniu bezproduktywnym czasem zmarnowanej szansy i dodatkowo opłacanym przez państwo okresem ślepego odwetu za popełnione przestępstwo. Dopiero właściwie „zaklasyfikowany” skazany będzie mógł skorzystać z uprawnień przysługujących mu we właściwym zakładzie karnym, a przeniesienie go do warunków pogarszających jego sytuację prawną musi być konsekwencją legalnie wydanej decyzji odpowiedniego organu. Stąd też ustawodawca zdecydował o kolegialnym charakterze tego organu, czyli Komisji Penitencjarnej, i odstąpił od rozwiązania z opcją jednoosobowego organu, np. dyrektora zakładu. Zdecydował tu czynnik „jakościowy”, czyli rodzaj spraw i zaufanie ustawodawcy nie do jednej, a wielu osób. Nie daje to jednak gwarancji osiągnięcia efektu zupełnego, czyli zapewniającego realizację wszystkich słusznych interesów skazanych. Wadliwa decyzja komisji (jakkolwiek zaskarżalna do sądu penitencjarnego lub organów więziennych wyższego szczebla nad dyrektorem więzienia) w konsekwencji może ograniczyć skazanemu prawo do dostępu do edukacji, zatrudnienia, terapii, korzystania z wolnościowych przepustek lub maksymalnie czasowo wprowadzić obostrzenia związane z kwalifikacją do kategorii skazanych niebezpiecznych. Dlatego aktywny udział obrońcy skazanego podczas posiedzeń Komisji Penitencjarnych w rozstrzyganiu spraw związanych z klasyfikacją (typ i rodzaj zakładu oraz system odbywania kary), udzielaniem zezwolenia na odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego oraz kwalifikowaniem lub zwalnianiem z kategorii „N” może być sposobem umocnienia pozycji procesowej skazanego w tych sprawach i formą sygnalizacji „światła pomarańczowego” w podejmowaniu decyzji sztampowych w więzieniu. Szczególna kontrola, także ze strony zainteresowanych skazanych i ich obrońców, dotyczyć powinna tych rozstrzygnięć, które komisja podejmuje wobec sprawców niebezpiecznych. Chodzi tu o realizację tych zadań komisji, które ustawodawca bezzasadnie nakazuje jej wykonywać po co najmniej dwukrotnej negatywnej weryfikacji decyzji i kolejnej weryfikacji tej decyzji dokonanej nie wcześniej niż po 6 miesiącach od dnia pierwszej decyzji (wówczas komisja zobowiązana jest do dokonania tej weryfikacji aż po 12 miesiącach). Dlatego też w tym miejscu udział obrońcy może skutecznie zabezpieczyć interesy skazanego niebezpiecznego przed ewentualnymi nadużyciami organów państwowych, gdyż konstrukcja tego przepisu wskazuje na zbytni i nieuzasadniony rygoryzm ustawodawcyJuż same ustawowe przesłanki kwalifikacji do kategorii skazanych szczególnie niebezpiecznych, czyli stwarzających poważne zagrożenie społeczne albo poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa zakładu, zostały wyraźnie rozbudowane (choć są tylko przykła- dowe), gdyż dotyczą nie tylko sprawców przestępstw o bardzo wysokim stopniu społecznej szkodliwości, przestępców działających w zorganizowanej grupie lub związku przestępczym, ale także skazanych stwarzających zagrożenie dla porządku i bezpieczeństwa zakładu karnego (art. 88a § 1 k.k.w.)..

Jednocześnie trzeba podkreślić, że obrońca skazanego może także uzyskać status osoby godnej zaufania dla skazanego, o której mowa w art. 38 k.k.w., i w ten sposób uczestniczyć w wykonywaniu kary pozbawienia wolności. Jednak wówczas jego pozycja formalna związana będzie z uprawnieniami tych podmiotów, które traktowane są jako podmioty społeczne, a nie procesowo uprawnione do uczestnictwa w konkretnej sprawie dotyczącej realizacji uprawnień skazanego. Jednak praktyka takiego udziału nie jest często stosowana. Zresztą udział obrońcy w postępowaniu wykonawczym in genere także nie jest zjawiskiem zbyt powszechnym. Dane przekazane przez
J. Deszyńską dotyczące udziału obrońcy w postępowaniu wykonawczym na przykładzie wybranego Sądu Rejonowego wyraźnie na to wskazują. Autorka zwróciła uwagę na „bardzo rzadkie występowanie obrońcy w postępowaniu wykonawczym przed sądem objętym badaniami [Sąd Rejonowy dla Krakowa Krowodrzy]. Wyraźnie można wyróżnić kategorie spraw z największym procentowo udziałem obrońcy z urzędu i z wyboru, a są to odpowiednio postępowania w przedmiocie zarządzenia wykonania kary oraz o odroczenie wykonania kary. Dalsze miejsca pod względem liczby postępowań zajmują postępowania w przedmiocie środka zabezpieczającego (obrońca z urzędu) oraz postępowania o rozłożenie na raty grzywny lub kosztów, zawieszenie wykonania kary, ułaskawienie (obrońca z wyboru). W świetle przeprowadzonych badań można stwierdzić, że obrońca bardzo rzadko występuje w postępowaniu wykonawczym.
Nie wiadomo, czy taka sytuacja jest uwarunkowana brakiem potrzeby korzystania z prawa do obrony formalnej, czy też brakiem takiej możliwości. Można mieć nadzieję, że w skali kraju częstotliwość występowania obrońcy jest większa, niż przed objętym badaniem sądem”. Podobne uwagi można sformułować co do występowania obrońcy przed sądem penitencjarnym, a szczególnie odnieść się do braku obecności obrońcy w postępowaniu przed pozasądowymi organami postępowania wykonawczego, czyli np. Komisją Penitencjarną.

0%

In English

The Participation of a defense attorney in proceedings before the Penitentiary Commission in a prison. The considerations in the context of the proper classification of convicts

The Penitentiary Commission is one of the code’s enforcement bodies whose tasks are mainly related to the classification and subsquent assessment of the convict’s progress in the resocialization proces. The decissions of Penitentiary Commission have a significant impact on the scope of rights and obligations of convicts therefore the participation of a defense lawyer in the meetings of Penitentiary Commissions can be a quarantee of subjective treatment of convicts. The applies in particular to the classification of convicts into dangerous categories and their transfer to prisons with a reduced scope of powers.

Informacja o plikach cookies

W ramach Strony stosujemy pliki cookies. Korzystanie ze Strony bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza zgodę na ich zapis lub wykorzystanie. Możecie Państwo dokonać zmiany ustawień dotyczących cookies w przeglądarce internetowej w każdym czasie. Więcej szczegółów w "Polityce Prywatności".