ABSTRAKT

Artykuł dotyczy genezy kryminalizacji pedofilii w polskim prawie karnym. W pracy zwrócono uwagę na historyczne uregulowania polskie oraz te, które obowiązywały na terytorium Polski i zabraniały stosunków seksualnych dorosłych z dziećmi. Odniesiono się do Summy Rajmunda Partenopejczyka, Kodeksu karzącego Królestwa Polskiego i do prawa państw zaborczych, a więc do Kodeksu karnego rosyjskiego z 22.03.1903 r., do Kodeksu karnego Rzeszy Niemieckiej z 15.05.1871 r., do ustawy karnej austriackiej z 27.05.1852 r., jak również do prawa karnego węgierskiego – Ustawy karnej o zbrodniach i występkach z 28.05.1878 r. Następnie skupiono się na analizie przestępstwa pedofilii w Kodeksie karnym z dnia 11.07.1932 r. Poddano pod rozwagę kształt przepisów regulujących przestępstwo pedofilii w projektach kodeksu karnego powstających w latach 50.   i 60. XX wieku, po czym skoncentrowano się na ujęciu tego czynu zabronionego w Kodeksie karnym z 1969 r. Ukazano też przepisy normujące przestępstwo pedofilii w projektach kodeksu karnego z lat 90. XX wieku, aby przejść do przedstawienia genezy przepisu dotyczącego przestępstwa pedofilii w aktualnym Kodeksie karnym z 1997 r. Pochylono się nad jego treścią, począwszy od wersji pierwotnej, poprzez nowelizacje, aż do regulacji obowiązującej w chwili obecnej.

WSTĘP

Niewiele jest czynów bardziej odrażających niż podejmowanie kontaktu seksualnego z najmłodszymi i kalanie przez to dziecięcej niewinnościK. Pospiszyl, Przestępstwa seksualne, Warszawa 2014, s. 9. . Bardzo niebezpieczne i wysoce szkodliwe zjawisko seksualnej fascynacji dorosłych ludzi dziećmi jest znane od najdawniejszych czasówK. Pospiszyl, Przestępstwa seksualne…, s. 51.. Aktualnie jednak problem ten jest przez wielu autorów określany pewnego rodzaju epidemiąCyt. za: K. Pospiszyl, Przestępstwa seksualne…, s. 51.. W literaturze podkreśla się, że na przestrzeni ostatnich lat nastąpił wzrost zainteresowania problematyką wykorzystywania seksualnego małoletnich, jak też wzrost społecznej świadomości na tej płaszczyźnie. Stało się tak z uwagi na kilka powodów. Działalność środków masowego przekazu, ujawnianie swoich doświadczeń przez ofiary seksualnego wykorzystywania, rozwój nauki i udoskonalanie praktyki przez specjalistów zajmujących się udzielaniem pomocy wykorzystanym seksualnie dzieciom oraz w konsekwencji aktywność ustawodawcza w tej sferze zasadniczo przyczyniły się do wspomnianych zmian. Z drugiej strony natomiast może się wydawać, że w piśmiennictwie karnistycznym niewiele jest opracowań poświęconych tej tematyce.   Polskie prawo karne jako dziedzina, której fundamentalnym zadaniem jest ochrona praw jednostki, oddaje szczególną uwagę ochronie dziecka przed zaangażowaniem go w udział w czynnościach seksualnych . W aktualnie obowiązującym Kodeksie karnym z dnia 6.06.1997 r. zostały przewidziane regulacje będące podstawą odpowiedzialności karnej za przestępstwa związane z seksualnym wykorzystywaniem małoletniego poniżej lat 15. Trzon unormowań prawnokarnych w tym zakresie stanowi art. 200 § 1, kryminalizujący pedofilię. Ponadto unormowania odnoszące się do penalizacji tego zjawiska znajdują się również w innych przepisach rozdziału   XXV Kodeksu karnego.   Polski ustawodawca dokonuje stosunkowo częstych nowelizacji uregulowań typizujących przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Wynika to w dużej mierze z faktu, zgodnie z którym życie seksualne człowieka jest niezwykle wrażliwą sferą. Przestępczość seksualna godzi zarówno w cielesność, jak też w psychikę jednostki, siejąc w niej olbrzymie spustoszenie. Nie sposób wyobrazić sobie rozmiarów tego spustoszenia tym bardziej w sytuacji, kiedy ofiarą czynu zabronionego popełnionego na tle seksualnym jest dziecko, zatem istota niedojrzała, nieprzygotowana w najmniejszym stopniu nawet do dobrowolnego i świadomego prowadzenia życia seksualnego.   Celem artykułu jest ukazanie genezy kryminalizacji pedofilii w polskim prawie karnym.

Na początku pracy zwrócono uwagę na historyczne uregulowania polskie oraz te, które obowiązywały na terytorium Polski i zabraniały stosunków seksualnych dorosłych z dziećmi. Odniesiono się do Summy Rajmunda Partenopejczyka, Kodeksu karzącego Królestwa Polskiego i do prawa państw zaborczych, a więc do Kodeksu karnego rosyjskiego z 22.03.1903 r., nazywanego Kodeksem Tagancewa, do Reichsstrafgesetzbuch z 15.05.1871 r., będącego Kodeksem karnym Rzeszy Niemieckiej, do Ustawy karnej austriackiej z 27.05.1852 r., jak również do prawa karnego węgierskiego – Ustawy karnej o zbrodniach i występkach z 28.05.1878 r. Następnie skupiono się na analizie przestępstwa pedofilii we wprowadzonym w formie Rozporządzenia Prezydenta RP – I. Mościckiego, na obszarze całego Państwa Polskiego, Kodeksie karnym z dnia 11.07.1932 r. – Kodeksie karnym Makarewicza. Poddano pod rozwagę kształt przepisów regulujących przestępstwo pedofilii w projektach kodeksu karnego powstających w latach 50. i 60. XX wieku, po czym skoncentrowano się na ujęciu tego czynu zabronionego w Kodeksie karnym z 1969 r. Ukazano też przepisy normujące przestępstwo pedofilii w projektach kodeksu karnego z lat 90. XX wieku, aby przejść do przedstawienia genezy przepisu dotyczącego przestępstwa pedofilii w aktualnym Kodeksie karnym z 1997 r. Pochylono się nad jego treścią, począwszy od wersji pierwotnej, poprzez nowelizacje, aż do regulacji obowiązującej w chwili obecnej.

§ 1. HISTORYCZNE REGULACJE PRAWNE DOTYCZĄCE PRZESTĘPSTWA PEDOFILII NA ZIEMIACH POLSKICH

Z uwagi na fakt, że zarówno zachowania jednostek w dziedzinie seksualnej, jak i ocena tych zachowań ulegają nieustannym zmianom, także przestępstwa seksualne nie stanowią jednorodnego zbioru czynów i mogą godzić w rozmaite dobra prawne  I. Jankowska-Prochot, Prawnoporównawcza analiza przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na podstawie rozwiązań normatywnych przyjętych w Polsce i Irlandii, Warszawa 2020, s. 9.. W konsekwencji przepisy kryminalizujące działania skierowane przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności zawsze wykazywały różnice w zależności od takich czynników jak czas, zakres terytorialny, kultura czy religia panująca w danym społeczeństwie  I. Jankowska-Prochot, Prawnoporównawcza analiza przestępstw…, s. 9.. Szczególną rolę w kształtowaniu penalizacji stosunków seksualnych odegrały również stosunki władczeM. Filar, Przestępstwa seksualne w polskim prawie karnym, Toruń 1985, s. 20.. M. Filar uważał, że zarówno obyczajowa, jak i prawna reglamentacja przejawów seksualności oraz życia seksualnego musi być elementem i pochodną ogólnej reglamentacji uzewnętrznionej aktywności ludzkiej, zbudowaną na wspólnych podstawach, jak również podlegającą wspólnym prawom o pozaseksualnym charakterzeM. Filar, Przestępstwa seksualne…, s. 12, 13.. Podejmując próbę przeprowadzenia refleksji prawnokarnej nad sferą przestępstwa pedofilii, warto więc sięgnąć do historycznych uregulowań polskich oraz tych obowiązujących na terytorium Polski, dotyczących stosunków seksualnych dorosłych z dziećmi. Pozwoli to lepiej zrozumieć i przeanalizować treść obecnych rozwiązań prawnych, odnoszących się do stanowiącego temat niniejszej pracy przestępstwa.  Jak wskazał J. Warylewski, stosowana w wielu polskich miastach na przestrzeni XV i XVI wieku Summa Rajmunda Partenopejczyka – będąca w istocie traktatem pochodzącym z XIV wieku, stanowiącym podręcznik prawa rzymskiego – za stosunki seksualne dorosłych z małoletnimi przewidywała karę ścięciaJ. Warylewski, Przestępstwa seksualne, Gdańsk 2001, s. 191; J. Sondel, Prawo rzymskie jako podstawa projektów kodyfikacyjnych w dawnej Polsce, „Zeszyty Prawnicze UKSW” 2001/1, s. 49. J. Sondel w swojej publikacji wspomniał, że Summa Rajmunda Partenopejczyka był to popularny w Polsce, Czechach, Austrii, a także na Węgrzech podręcznik prawa rzymskiego, który zawierał też elementy prawa kanonicznego, niemieckiego oraz polskiego. Autor podkreślił również, że zarówno miejsce powstania Summy, jak i osoba jej autora stanowiły przedmiot sporów między historykami prawa.. Do końca istnienia pierwszej Rzeczypospolitej Polskiej, a zatem do momentu ostatniego rozbioru w 1795 r., mimo kilku podjętych prób nie doszło jednak w Polsce do kodyfikacji prawa karnegoT. Bojarski, Tradycja i postęp w nowelizacji prawa karnego – od Makarewicza do stanu obecnego, Teka Komisji Prawniczej, Polska Akademia Nauk, Oddział w Lublinie, 2008, s. 7; por. S. Glaser, Polskie prawo karne w zarysie, Kraków 1933, s. 84, 85.. Do tego czasu stosunki seksualne dorosłych z dziećmi były w niewielkim zakresie przedmiotem dawnego polskiego prawa karnego zwyczajowego, a także częściowo prawa kościelnego. Po rozbiorach Polski na terenie ziem polskich zaczęło obowiązywać prawo państw zaborczych – Rosji, Prus oraz Austrii.   Warto nadmienić, że na części ziem polskich, stanowiących z mocy Kongresu Wiedeńskiego Królestwo Polskie, w 1818 r. został przyjęty Kodeks karzący Królestwa Polskiego  T. Bojarski, Tradycja i postęp w nowelizacji prawa karnego..., s. 7.. W doktrynie jednak nie uznaje się, aby Królestwo Polskie stanowiło polskie państwo, a w konsekwencji nie uważa się tego kodeksu za pierwszy polski kodeks karnyT. Bojarski, Tradycja i postęp w nowelizacji prawa karnego..., s. 7.. W przepisach art. 451 i 452 Kodeksu karzącego Królestwa Polskiego występek zhańbienia przez uwiedzenie – przez domownika lub sługę – małoletnich do lubieżności, którzy ukończyli 14 lat, a nie ukończyli 21 lat, był zagrożony karą publicznego aresztu od 3 miesięcy do roku  J. Warylewski, Przestępstwa seksualne..., s. 191.. Zgodnie z art. 453 występki te mogły być ścigane i karane jedynie wtedy, kiedy rodzice, krewni lub opiekunowie się tego domagaliJ. Warylewski, Przestępstwa seksualne..., s. 191..

Przepis art. 111 natomiast za „połączone z użyciem cielesnym” uwiedzenie osoby, która nie ukończyła 14 lat, przewidywał karę ciężkiego więzienia od 3 do 10 lat, a w wypadkach kwalifikowanych – więzienia warownego od 10 do 20 lat  J. Warylewski, Przestępstwa seksualne..., s. 191..   Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. w II Rzeczypospolitej obowiązywały cztery różne kodeksy karne państw zaborczych. Na byłym terytorium Cesarstwa Rosyjskiego obowiązywał Kodeks karny rosyjski z 22.03.1903 r., nazywany Kodeksem Tagancewa, na byłych ziemiach Cesarstwa Niemieckiego – Reichsstrafgesetzbuch z 15.05.1871 r., będący Kodeksem karnym Rzeszy Niemieckiej, na terenie byłych Austro-Węgier – Ustawa karna austriacka z 27.05.1852 r., stworzona na podstawie zmodyfikowanego Kodeksu Franciszkańskiego, a na pozostałych obszarach Spiszu, Orawy i Okręgu Czadeckiego – prawo karne węgierskie – Ustawa karna o zbrodniach i występkach z 28.05.1878 r., a także Ustawa o wykroczeniach z 14.06.1879 r. Pomimo różnic w kształtowaniu granicy wieku osoby małoletniej, po przekroczeniu której sprawca czynu zabronionego ponosił odpowiedzialność karną, wszystkie ustawy karne państw zaborczych kryminalizowały kontakty seksualne z udziałem małoletniego J. Dworas-Kulik, Rys historyczny przestępstwa o charakterze pedofilskim, „Kwartalnik Prawo-Społeczeństwo-Ekonomia” 2016/1, s. 39.. Wskazane jest w tym miejscu odniesienie się do każdej z tych ustaw i ukazanie sposobu, w jaki penalizowane były zachowania natury seksualnej, dokonywane przez dorosłych względem dzieci na gruncie tych aktów prawnych.   Rosyjski Kodeks Tagancewa odegrał najważniejszą rolę ze wszystkich kodeksów zaborczychJ. Koredczuk, Zaborcze kodyfikacje prawa karnego materialnego w Polsce w okresie przejściowym w latach 1918–1932, „Okresy przejściowe – ustrój i prawo” 2019, s. 151.. Był najmłodszym oraz najnowocześniejszym spośród kodeksów dzielnicowychJ. Koredczuk, Zaborcze kodyfikacje..., s. 152; K. Buchała, Prawo karne materialne. Wydanie drugie zmienione i uzupełnione według stanu ustawodawstwa na dzień 1 września 1988 r., Warszawa 1989, s. 108.. Stosowany na największym obszarze Polski, w części XXVII zawierał przepisy dotyczące nierządu, które ujmowały stosunki o charakterze seksualnym bardzo kazuistycznie N. Tagancew, Kodeks karny (22 marca 1903 r.), tłum. I. Dąbrowo, R. Lobman, L. Konic, Warszawa 1923, s. 654; J. Warylewski, Przestępstwa seksualne..., s. 191, 192.. Kategorią nierządu objęte zostały w tym kodeksie dwa rodzaje czynów – obcowanie płciowe, czyli karalny akt spółkowania naturalnego, oraz lubieżność, rozumiana jako inne przypadki przestępnego zaspokojenia żądzy płciowejN. Tagancew, Kodeks karny..., s. 654.. Zgodnie z art. 513 tego aktu normatywnego – winnemu czynu lubieżnego z dzieckiem niemającym lat 14 lub z nieletnim od lat 14 do 16 bez jego zgody, albo wprawdzie za jego zgodą, ale przez nadużycie jego nieświadomości, groziła kara zamknięcia w więzieniu na czas od roku do 3 lat lub zamknięcia w więzieniu do jednego rokuW. Makowski, Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej na ziemiach b. zaboru rosyjskiego z dodaniem: przepisów przechodnich i ustaw, zmieniających i uzupełniających postanowienia karne kodeksu; odpowiednich przepisów Kodeksu Karnego Niemieckiego i Ustawy Karnej Austriackiej, obowiązujących w pozostałych dzielnicach Rzeczpospolitej oraz Komentarza i orzeczeń Sądu Najwyższego, Warszawa 1922, t. 3, s. 182; N. Tagancew, Kodeks karny..., s. 654; Wyd. Ministerstwa Sprawiedliwości, Kodeks karny z r. 1903 (przekład z rosyjskiego) z uwzględnieniem zmian i uzupełnień obowiązujących w Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 maja 1921 roku, Warszawa 1922, s. 173 – w tej publikacji w opisie kar przewidzianych za niektóre przestępstwa wspomina się łamanym drukiem m.in. o tzw. domu poprawy czy ciężkich robotach. Jak wyjaśniono jednak w przedmowie opracowania z 1922 r., słowa podane takim drukiem nastręczają zastrzeżenia oraz wątpliwości co do zasadności tłumaczenia. Wobec tego w niniejszej pracy tłumaczenie to zostało pominięte na rzecz innych, przeważających w doktrynie wersji przekładu rosyjskiego Kodeksu karnego.. Przepis art. 514 z kolei mówił o tym, że winny czynu lubieżnego z osobą płci żeńskiej, która ukończyła 16 lat, bez jej zgody, poniesie karę zamknięcia w więzieniu do rokuW. Makowski, Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej..., s. 182; N. Tagancew, Kodeks karny..., s. 654; Wyd. Ministerstwa Sprawiedliwości, Kodeks karny z r. 1903..., s. 173.. W art. 515 natomiast zostały podane wypadki kwalifikacji oparte na szczególnym stosunku do osoby, nad którą dopuszczono się czynu lubieżnego, na szczególnym środku działania poprzez zmuszenie oraz na rodzaju czynu lubieżnegoW. Makowski, Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej..., s. 186.. Na podstawie tego przepisu, winny przestępstw określonych w art. 513 i 514, popełnionych: 1) z osobą znajdującą się pod jego władzą lub opieką, 2) z osobą zmuszoną do tego przy pomocy gwałtu na osobie albo groźby zabójstwa, bardzo ciężkiego lub ciężkiego uszkodzenia ciała osobie, której grożono, lub członkowi jej rodziny, jeśli taka groźba mogła wywołać w osobie, której grożono, obawę jej urzeczywistnienia, 3) z osobą płci żeńskiej, jeżeli czyn lubieżny połączony był z defloracją, lecz bez stosunku płciowego, podlegał karze w przypadkach wskazanych w art. 513 – zamknięcia w więzieniu na czas od 3 do 6 lat, a w przypadkach wskazanych w art. 514 – zamknięcia w więzieniu na okres od roku do 6 latW. Makowski, Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej..., s. 182, 183; N. Tagancew, Kodeks karny..., s. 658, 659; Wyd. Ministerstwa Sprawiedliwości, Kodeks karny z r. 1903..., s. 173, 174.. Czyn lubieżny opisany w tych przepisach musiał być zawiniony i umyślny W. Makowski, Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej..., s. 186; N. Tagancew, Kodeks karny..., s. 655.. Na bazie art. 516 winny pederastii popełnionej z nieletnim od lat 14 do 16 bez jego zgody, albo nawet za jego zgodą, ale przez nadużycie jego nieświadomości, ulegał karze więzienia od 3 do 6 lat, a jeżeli pederastii dopuszczono się z dzieckiem do lat 14, winnemu groziła kara ciężkiego więzienia na okres od 4 do 8 latW. Makowski, Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej..., s. 187, 188; N. Tagancew, Kodeks karny..., s. 660, 661.. Usiłowanie dokonania tego czynu również było karalneW. Makowski, Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej..., s. 188; N. Tagancew, Kodeks karny..., s. 661.. Przez pederastię na gruncie tej ustawy rozumiano obcowanie mężczyzny z mężczyzną, w tym wypadku z chłopcem we wskazanym wieku, przez otwór stolcowy, będące przeciwnym naturze zaspokojeniem popędu płciowego  N. Tagancew, Kodeks karny..., s. 662.. W świetle art. 517 uwiedzenie do obcowania płciowego panny w wieku od lat 14   do 21, która znajdowała się pod władzą lub opieką winnego uwiedzenia, było zagrożone karą zamknięcia w więzieniu na czas do rokuW. Makowski, Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej..., s. 189; N. Tagancew, Kodeks karny..., s. 663.. W przypadku tego przepisu usiłowanie nie ulegało karzeW. Makowski, Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej..., s. 190, 191.. Przepis art. 520 kryminalizował obcowanie płciowe z nieletnią od lat 14 do 16 bez jej zgody, albo nawet za jej zgodą, lecz poprzez nadużycie jej nieświadomości, i groziła za to kara zamknięcia w więzieniu na okres od 3 do 6 latW. Makowski, Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej..., s. 193; N. Tagancew, Kodeks karny..., s. 668.. Usiłowanie dokonania tego czynu też było karalneN. Tagancew, Kodeks karny..., s. 668. .

Kolejny przepis art. 521 odnosił się do obcowania płciowego z nieletnią od 14 do 16 lat bez nadużycia jej nieświadomości, ale przy wykorzystaniu jej stanu bezradności, co było zagrożone sankcją więzienia na czas do roku, natomiast art. 522 przewidywał karę ciężkiego więzienia na czas od 4 do 10 lat za obcowanie płciowe z dzieckiem do lat 14 W. Makowski, Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej..., s. 193, 196. . Na gruncie analizowanej ustawy przyjęto, że dziecko w wieku poniżej 14 lat, bez względu na płeć, nie posiada odpowiedniego rozeznania i nie może wyrazić zgody na spółkowanie w dostateczny sposób dla sprowadzenia skutków prawnych takiej zgody, dlatego za to przestępstwo, uznawane za zgwałcenie, przewidziana została jedna z bardziej surowych karW. Makowski, Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej..., s. 197. . Warto jeszcze przypomnieć treść art. 523 Kodeksu Tagancewa, zgodnie z którym winny obcowania płciowego, przewidzianego w art. 520–522, z krewnym zstępnym lub wstępnym, lub z osobą znajdującą się pod jego władzą lub opieką, miał być karany w przypadkach opisanych w art. 520 lub 521 – zamknięciem w ciężkim więzieniu na czas od   4 do 8 lat, a w przypadkach wskazanych w art. 522 – zamknięciem w ciężkim więzieniu na czas od 4 do 12 latN. Tagancew, Kodeks karny..., s. 669. .   W Kodeksie karnym niemieckim przepisy dotyczące przestępstw seksualnych popełnionych przez dorosłych względem dzieci zawarte zostały w części II – o poszczególnych zbrodniach, występkach oraz wykroczeniach i o ich karaniu, w rozdziale XIII zawierającym zbrodnie i występki przeciwko obyczajnościKodeks Karny Rzeszy Niemieckiej z dnia 15 maja 1871 r. z późniejszymi zmianami i uzupełnieniami po rok 1918 wraz z ustawą wprowadczą do Kodeksu Karnego dla Związku Północno-Niemieckiego (Rzeszy Niemieckiej) z dnia 31 maja 1870 r., przekład urzędowy Departamentu Sprawiedliwości Ministerstwa b. Dzielnicy Pruskiej, Poznań 1920, s. 5, 6.. Kazuistyka wyliczenia przypadków karalnych nie była w tej ustawie mniejsza niż w Kodeksie karnym rosyjskimW. Makowski, Prawo karne – o przestępstwach w szczególności. Wykład porównawczy prawa karnego austrjackiego, niemieckiego i rosyjskiego obowiązującego w Polsce, Warszawa 1924, s. 339.. Na podstawie art. 176 karze ciężkiego więzienia do lat 10 ulegał m.in. ten, kto dopuścił się czynów nierządnych z osobami niemającymi 14 lat, lub ten, kto osoby te do popełnienia albo znoszenia czynów nierządnych nakłaniałKodeks Karny Rzeszy Niemieckiej z dnia 15 maja 1871 r. z późniejszymi zmianami..., s. 77..

Przy okolicznościach łagodzących karą było więzienie nie krótsze od 6 miesięcyKodeks Karny Rzeszy Niemieckiej z dnia 15 maja 1871 r. z późniejszymi zmianami..., s. 78. . Jeśli popełnienie tego przestępstwa spowodowało śmierć osoby pokrzywdzonej, karą było ciężkie więzienie od lat 10 lub ciężkie więzienie dożywotnieKodeks Karny Rzeszy Niemieckiej z dnia 15 maja 1871 r. z późniejszymi zmianami..., s. 78.. Przepis art. 182 natomiast przesądzał o tym, że kto dziewczę nieposzlakowane, które nie ukończyło jeszcze 16 lat życia, do cielesnego obcowania uwiódł, ulegał karze więzienia do roku, przy czym ściganie mogło nastąpić tylko na wniosek rodziców lub opiekuna uwiedzionejKodeks Karny Rzeszy Niemieckiej z dnia 15 maja 1871 r. z późniejszymi zmianami..., s. 80.. W rozumieniu tego przepisu „uwieść” oznaczało uczynić dziewczynkę skłonną do odbycia stosunku płciowego, wykorzystując jej brak doświadczenia seksualnego oraz słabą odporność psychicznąJ. Warylewski, Przestępstwa seksualne..., s. 192.. Nie miał większego znaczenia rodzaj oddziaływania psychicznego, sprawca nie musiał też stosować podstępu, aby popełnić ten czynJ. Warylewski, Przestępstwa seksualne..., s. 192, 193.. Za uwiedzioną jednak nie uważano dziewczyny, która sama się oddałaJ. Warylewski, Przestępstwa seksualne..., s. 193.. Nie uznawano za nienaruszoną w swojej cnocie tej dziewczyny, która wcześniej pozwoliła świadomie i dobrowolnie na stosunek płciowy lub w inny sposób charakteryzowała się gorszącym oraz wyuzdanym postępowaniem J. Warylewski, Przestępstwa seksualne..., s. 193.. Zakładano niewinność dziewczyny, dopóki rozwiązły tryb życia nie został jej udowodnionyJ. Warylewski, Przestępstwa seksualne..., s. 193.. Na podstawie art. 174 karze ciężkiego więzienia do 5 lat podlegali m.in. opiekunowie, którzy ze swoimi pupilami; przysposobiciele i rodzice przybrani, którzy ze swoimi dziećmi; duchowni, nauczyciele oraz wychowawcy, którzy ze swoimi małoletnimi uczniami lub wychowańcami – dopuścili się czynu nierządnegoKodeks Karny Rzeszy Niemieckiej z dnia 15 maja 1871 r. z późniejszymi zmianami..., s. 76.. Przy okolicznościach łagodzących karą również było więzienie nie krótsze od 6 miesięcyKodeks Karny Rzeszy Niemieckiej z dnia 15 maja 1871 r. z późniejszymi zmianami..., s. 77..  Ustawa karna austriacka zawierała przepisy związane z pedofilią w części I o zbrodniach, w rozdziale XIV – o zgwałceniu, zhańbieniu i innych ciężkich wypadkach nierząduUstawa karna z dnia 27 maja 1852 r. I. 117 dpp. z uwzględnieniem wszelkich zmieniających ją ustaw austrjackich i polskich wraz z ustawą o umorzeniu zasądzenia, ustawą o przedterminowym zwolnieniu, ustawą o warunkowym zawieszeniu kary i najważniejszymi ustawami dodatkowymi, wyd. J. W. Willaume, wyd. V uzupełnione przez M. Bodyńskiego, M. Bodek, Lwów 1929, s. 191, 192.. Zgodnie z art. 127 tejże ustawy pozamałżeńskie spółkowanie cielesne z kobietą, która nie ukończyła 14 lat, należało uważać za zgwałcenie i karać według art. 126, który przewidywał za to przestępstwo sankcję w postaci ciężkiego więzienia od 5 do 10 latUstawa karna z dnia 27 maja 1852 r. I. 117 dpp. z uwzględnieniem wszelkich..., s. 49.. Jeżeli natomiast gwałt spowodował u zgwałconej znaczną szkodę na zdrowiu albo życiu, wtedy należało przedłużyć karę na przeciąg lat 10 do 20Ustawa karna z dnia 27 maja 1852 r. I. 117 dpp. z uwzględnieniem wszelkich..., s. 49.. Jeśli nastąpiła śmierć kobiety, wtedy karą było dożywotnie ciężkie więzienieUstawa karna z dnia 27 maja 1852 r. I. 117 dpp. z uwzględnieniem wszelkich..., s. 49.. Według art. 128, kto chłopca lub dziewczynę poniżej 14. roku życia nadużył cieleśnie w celu dogodzenia swojemu popędowi zmysłowemu w inny sposób niż przewidziany w art. 127, dopuścił się – o ile czynność ta nie stanowiła zbrodni oznaczonej w art. 129 lit. b – zbrodni zhańbienia i powinien zostać ukarany ciężkim więzieniem od roku do 5 lat, w razie bardzo obciążających okoliczności – do 10 lat, a jeśli nastąpił jeden ze skutków określonych w art. 126 – do 20 latUstawa karna z dnia 27 maja 1852 r. I. 117 dpp. z uwzględnieniem wszelkich..., s. 49, 50. Na podstawie art. 129 lit. b Ustawy karnej austriackiej, jako zbrodnia karany był nierząd przeciw naturze, to jest z osobami tej samej płci.. Ustawa karna austriacka, w części II o występkach i przekroczeniach, w rozdziale XIII o występkach i przekroczeniach przeciwko moralności publicznej zawierała również dwa artykuły, które odnosiły się do zbeszczeszczenia małoletniej córki albo krewnej pana albo pani domu przez domownika oraz skłaniania do nierządu małoletniego syna albo małoletniego krewnego domu przez służącą, pozostającą u rodziny na służbieUstawa karna z dnia 27 maja 1852 r. I. 117 dpp. z uwzględnieniem wszelkich..., s. 192, 193, 168, 169. . Przepis art. 504 przewidywał karę ścisłego aresztu od 1 do 3 miesięcy dla domownika, który zbeszcześcił małoletnią córkę albo inną we wspólnym gospodarstwie pozostającą małoletnią krewną pana albo pani domu, uzależniając wymiar kary od różnicy pokrewieństwa w stosunku jego do rodziny, natomiast art. 505 mówił o tym, że taką samą karę należy nałożyć na służącą pozostającą u rodziny na służbie, która skłania do nierządu małoletniego syna albo będącego w tym samym domu małoletniego krewnego Ustawa karna z dnia 27 maja 1852 r. I. 117 dpp. z uwzględnieniem wszelkich..., s. 168, 169.. Dochodzenie oraz karanie obu tych przekroczeń mogło się odbyć tylko na żądanie rodziców, krewnych albo opiekiUstawa karna z dnia 27 maja 1852 r. I. 117 dpp. z uwzględnieniem wszelkich..., s. 169..

Należy również w tym miejscu poruszyć kwestię prawa karnego węgierskiego. Ustawa karna o zbrodniach i występkach z 1878 r., w części II o zbrodniach i występkach szczególnych oraz ich karach, w rozdziale XIV odnosiła się do zbrodni i wykroczeń przeciwko obyczajnościCode Pénal Hongrois des crimes et des délits (28 mai 1878) et Code Pénal Hongrois des contraventions (14 juin 1879) traduits en annotés par C. Martinet, P. Dareste, Paris 1885 – Ustawa karna o zbrodniach i występkach z 28 maja 1878 roku, a także Ustawa o wykroczeniach z 14 czerwca 1879 roku przetłumaczona z węgierskiego na francuski przez C. Martinet i P. Dareste, Paryż 1885 – tłumaczenie własne.. W myśl art. 236 tego aktu prawnego mężczyzna, który angażował się w aktywność seksualną z porządną młodą dziewczyną w wieku poniżej 14. roku życia, popełniał przestępstwo czynu lubieżnego, naruszające poczucie wstydliwości i powinien zostać ukarany maksymalnie 5 latami więzieniaCode Pénal Hongrois des crimes et des délits..., s. 97, 98. Zgodnie z ustawą z 1878 roku określenie „porządna młoda dziewczyna” nie wykluczało dziewcząt, które prowadziły notorycznie nieobyczajne życie. W uzasadnieniu do ustawy wyjaśniono, że ofiara nie musi być dziewicą, aby można było stosować względem niej ten przepis. Więzienie mogło tutaj oznaczać tzw. dom poprawy bądź dom więziennictwa, czyli istniejące w XVIII wieku miejsce przeznaczone dla niektórych przestępców, będące połączeniem więzienia, domu poprawczego i zakładu pracy. Z uwagi jednak na uzasadnione wątpliwości co do prawidłowości określenia, w niniejszej pracy używane jest słowo „więzienie”.. Uznano, że młode dziewczyny poniżej 14. roku życia nie mają doświadczenia i wystarczającego rozeznania, żeby chronić się przed uwodzeniem przez dorosłych mężczyznCode Pénal Hongrois des crimes et des délits..., s. 98.. Jeżeli nastąpiła śmierć ofiary, wtedy sprawcy groziło więzienie dożywotnieCode Pénal Hongrois des crimes et des délits..., s. 98.. Na gruncie węgierskiej ustawy karnej art. 236 był jedyną regulacją odwołującą się do czynów natury seksualnej względem dzieci. Było tak z uwagi na fakt, że inne przepisy w rozdziale XIV, opisującym zbrodnie i wykroczenia przeciwko obyczajności, nie zawierały rozróżnienia ze względu na wiek ofiar, co oznacza, że stosunki seksualne dorosłych z dziećmi mogły być penalizowane także na podstawie innych przepisów poza art. 236, na przykład w oparciu o art. 232, kryminalizujący zgwałcenie. Ściganie przestępstwa określonego m.in. w art. 236 co do zasady następowało tylko na wniosek pokrzywdzonego, przy czym raz złożony, nie mógł być wycofany Code Pénal Hongrois des crimes et des délits..., s. 98.. W wyjątkowych przypadkach przestępstwo to mogło być ścigane bez wniosku pokrzywdzonegoCode Pénal Hongrois des crimes et des délits..., s. 98.. Zgodnie z art. 240 węgierskiej ustawy karnej, czyn lubieżny względem dziecka pozostawał bezkarny, jeśli sprawca i ofiara zawarły małżeństwo przed ogłoszeniem wyroku skazującegoCode Pénal Hongrois des crimes et des délits..., s. 98, 99..   Ustawodawstwo państw zaborczych, częściowo uzupełniane przez dodatkowe akty prawne polskiej władzy, obowiązywało do czasu wejścia w życie pierwszego polskiego kodeksu karnegoM. Cieślak, Polskie prawo karne, Warszawa 1994, s. 60..

§ 2. PRZESTĘPSTWO PEDOFILII W KODEKSIE KARNYM Z 1932 R.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Państwo Polskie musiało radzić sobie z wieloma praktycznymi problemami wynikającymi z odmienności w przepisach zaborczych kodeksów karnych, obowiązujących w poszczególnych dzielnicachPor. J. Koredczuk, Zaborcze kodyfikacje..., s. 161.. Młoda II Rzeczpospolita stanęła więc przed dużym wyzwaniem, jakim była unifikacja oraz kodyfikacja prawa, m.in. karnegoPor. K. Bradliński, Polskie kodeksy karne okresu międzywojnia, „Studenckie Zeszyty Naukowe” 2018/38, s. 33, 34; por. A. Dębiński, Słowo na rozpoczęcie konferencji (w:) Prawo karne w poglądach Profesora Juliusza Makarewicza, red. A. Grześkowiak, Lublin 2005, s. 21.. Istniejąca potrzeba przygotowania własnego prawa odpowiadającego wymaganiom współczesności spowodowana była koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania krajuT. Bojarski, Konstrukcja Kodeksu Karnego z 1932 r. i jego przepisów (w:) Kodeks karny z 1932 roku, red. A. Grześkowiak, K. Wiak, M. Gałązka, R. G. Hałas, S. Hypś, D. Szeleszczuk, Lublin 2015, s. 9; por. K. Bradliński, Polskie kodeksy..., s. 33, 34; por. A. Dębiński, Słowo na rozpoczęcie..., s. 21.. W zakresie ustawy karnej polscy prawnicy dzielili się na zwolenników wyboru jednego z obowiązujących kodeksów karnych państw zaborczych i rozciągnięcia jego mocy obowiązującej na teren całej Polski, zwolenników przygotowania kodeksu stanowiącego kompilację wszystkich kodeksów państw zaborczych oraz tych, którzy opowiadali się za stworzeniem nowego polskiego kodeksu karnegoK. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Warszawa 1997, s. 32; K. Bradliński, Polskie kodeksy..., s. 35.. Pomimo usilnych prób wprowadzenia do polskiego systemu prawnego wysoko ocenianego przez część kodyfikatorów Kodeksu Tagancewa, z uwagi na duże ambicje i poczucie patriotyzmu zdecydowano się na opracowanie nowego kodeksu karnegoK. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo..., s. 32; K. Bradliński, Polskie kodeksy..., s. 35.. W latach 1919–1932 Komisja Kodyfikacyjna tworzyła projekty nowej ustawy karnej, czego ostatecznym efektem było wprowadzenie w formie Rozporządzenia Prezydenta RP – I. Mościckiego, na obszarze całego Państwa Polskiego, Kodeksu karnego z dnia 11.07.1932 r., który wszedł w życie w dniu 1.09.1932 r.T. Bojarski, Polskie prawo karne, Warszawa 2006, s. 51; K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo..., s. 33; K. Bradliński, Polskie kodeksy..., s. 36. Kodeks ten do dzisiaj wskazywany jest jako wzór techniki legislacyjnejA. Dębiński, Słowo na rozpoczęcie..., s. 21. . W literaturze przedmiotu Kodeks karny z 1932 r. bywa nazywany Kodeksem Makarewicza z uwagi na fakt, że jednym z jego twórców był wybitny przedstawiciel polskiej nauki prawa – Juliusz Makarewicz, który wywarł znaczący wpływ na treść przepisów w tej ustawie A. Dębiński, Słowo na rozpoczęcie..., s. 21.. Z chwilą ujednostajnienia prawa karnego poprzez wprowadzenie nowego kodeksu na terytorium całej Polski, zaistniały podstawy dla samodzielnej polskiej naukiW. Wolter, Prawo karne – Zarys wykładu systematycznego, Część ogólna, I. Ustawa karna i przestępstwo na tle Kodeksu Karnego z 1932 r., Kodeksu Karnego Wojska Polskiego z 1944 r. oraz Dekretów od 1944 do 1946 r., Warszawa 1947, s. 13. .   W Kodeksie karnym Makarewicza z 1932 r. przestępstwa na tle seksualnym wobec małoletnich zostały uregulowane w części szczególnej, w rozdziale XXXII   o tytule „Nierząd”Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11.07.1932 r. – Kodeks karny (Dz.U. nr 60 poz. 571).. Według J. Makarewicza pod pojęciem czynu nierządnego należało rozumieć wszelkie działanie skierowane na zaspokojenie popędu płciowego   w inny sposób niż ten wyznaczony przez społeczeństwo, zatem inaczej niż przez spółkowanie małżeńskieJ. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, wyd. V, Lwów 1938, red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Lublin 2012, s. 483.. Spółkowaniem natomiast określane było na gruncie Kodeksu karnego z 1932 r. obcowanie płcioweL. Hochberg, Przestępstwa przeciwko życiu, wolności, obyczajności i czci według nowego Kodeksu karnego, Warszawa 1969, s. 41, 42..

Podobnie odniósł się do tego zagadnienia   Z. Papierkowski, który uważał, że słowo „nierząd” jest antytezą terminu „rząd”, inaczej porządek, zatem nierząd oznacza nieporządek, anarchię w dziedzinie zaspokajania popędu płciowego Z. Papierkowski, Prawo karne (część szczegółowa), A. Kodeks karny, B. Ustawodawstwo dodatkowe, Zeszyt I, Lublin 1947, s. 106.. Porządek zgodnie z poglądem tego Autora panował wtedy, kiedy zaspokajanie popędu płciowego odbywało się legalnie, czyli w małżeństwie  Z. Papierkowski, Prawo karne (część szczegółowa)..., s. 106.. Zarówno według Makarewicza, jak i według Papierkowskiego czyny nierządne rozumiane w ten sposób były przedmiotem zainteresowania prawa karnego przy wystąpieniu konkretnych okolicznościPor. Z. Papierkowski, Prawo karne (część szczegółowa)..., s. 107; por. J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem..., s. 483, 484.. Prawo karne z reguły wkraczało tylko tam, gdzie doszło do szeroko rozumianego nadużycia popędu płciowegoZ. Papierkowski, Prawo karne (część szczegółowa)..., s. 107.. Mogło to nastąpić na przykład w związku z działaniem wbrew woli drugiej osoby, z racji na chęć osiągania zysku, przez wzgląd na wywoływanie publicznego zgorszenia, czy z uwagi na wiek pokrzywdzonegoZ. Papierkowski, Prawo karne (część szczegółowa)..., s. 107; J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem..., s. 483, 484..  Przestępstwa seksualne popełnione przez dorosłych wobec dzieci zostały określone w art. 203 i 213 tzw. Kodeksu MakarewiczaRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11.07.1932 r. – Kodeks karny (Dz.U. nr 60 poz. 571).. Zgodnie z art. 203 tej ustawy, kto dopuścił się czynu nierządnego względem osoby poniżej lat 15 albo osoby zupełnie lub częściowo pozbawionej zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem, podlegał karze więzienia do lat 10Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11.07.1932 r. – Kodeks karny (Dz.U. nr 60 poz. 571).. Dla bytu opisywanego przestępstwa nie był konieczny akt obcowania płciowego, a wystarczył każdy czyn mający na celu zaspokojenie popędu płciowegoCyt. za: J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem..., s. 484. .

Działanie przestępne sprawcy w postaci dokonania czynu nierządnego mogło polegać na obcowaniu płciowym lub na jakiejkolwiek innej czynności prowadzącej do zaspokojenia popędu płciowego, na przykład na dotykaniu narządów rodnych czy tuleniu sięZ. Papierkowski, Prawo karne (część szczegółowa)..., s. 108; S. Glaser, A. Mogilnicki, Kodeks karny – Komentarz, Prawo o wykroczeniach, Przepisy wprowadzające, Tezy z orzeczeń Sądu Najwyższego, Wyciągi z motywów ustawodawczych, Kraków 1934, s. 658, 659.. Kodeks przyjął, że w przypadku osób poniżej 15. roku życia, podobnie jak w przypadku osób niepoczytalnych, nawet dobrowolnie wyrażona zgoda nie ma znaczenia i nie wpływa na bezprawność czynu, ponieważ osoba w tym wieku jest pozbawiona zdolności do wyrażenia prawnie skutecznej zgody, jak też do rozpoznania jej znaczenia  J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem..., s. 484; Z. Papierkowski, Prawo karne (część szczegółowa)..., s. 108; S. Glaser, A. Mogilnicki, Kodeks karny – Komentarz..., s. 660; J. Warylewski, Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności – Rozdział XXV Kodeksu karnego – Komentarz, Warszawa 2001, s. 148. . Osoby takie zatem nie posiadały wolnej dyspozycji płciowej  Z. Papierkowski, Prawo karne (część szczegółowa)..., s. 108.. Przy dziecku w wieku poniżej lat 15 zachodził jeszcze wzgląd na interes gatunku, uznano bowiem, że czyn nierządny dokonany zwłaszcza wobec tak młodej osoby prowadzi do wyniszczenia moralnego i fizycznegoCyt. za: J. Warylewski, Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej..., s. 148.. Analizowane przestępstwo mogło zostać popełnione tylko z winy umyślnej, przy czym zamiar sprawcy musiał obejmować świadomość wieku ofiary przestępstwa  J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem..., s. 485; S. Glaser, A. Mogilnicki, Kodeks karny – Komentarz..., s. 659.. Nie mogła być zatem karana na podstawie tego przepisu osoba, która dopuściła się czynu nierządnego z dzieckiem nad wiek rozwiniętym i miała w związku z tym podstawy ku temu, by przypuszczać, że ma do czynienia z osobą mającą więcej niż 15 latM. Siewierski, Kodeks karny i prawo o wykroczeniach – Komentarz, wyd. VIII, Warszawa 1958, s. 274.. Podmiotem tego czynu zabronionego, jak też podmiotem czynności wykonawczej mogła być zarówno kobieta, jak i mężczyznaZ. Papierkowski, Prawo karne (część szczegółowa)..., s. 108.. Do ścigania przestępstwa z art. 203 Kodeksu Makarewicza nie było konieczne złożenie wniosku przez pokrzywdzonego, zważywszy na konieczność bezwzględnej reakcji karnejJ. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem..., s. 485.. Państwo liczyło się z tym, że jeśli nie podjęłoby się takiej reakcji, mogłoby dojść do samosądów i represji ze strony oburzonych obywateli, czego przecież powinno się unikać w interesie porządku publicznegoS. Glaser, A. Mogilnicki, Kodeks karny – Komentarz..., s. 681..

Na podstawie art. 213 Kodeksu karnego z 1932 r., kto dopuścił się czynu nierządnego publicznie lub w obecności nieletniego poniżej lat 15, podlegał karze aresztu do rokuRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11.07.1932 r. – Kodeks karny (Dz.U. nr 60 poz. 571).. Przepis ten więc obejmował dwa przestępstwa, publiczne dopuszczenie się czynu nierządnego oraz dopuszczenie się czynu nierządnego w obecności nieletniego poniżej 15. roku życiaJ. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem..., s. 496.. Dokonanie czynu nierządnego w obecności osoby, która nie ukończyła 15 lat, było karalne także wtedy, kiedy nastąpiło to w miejscu zamkniętym, bez obecności żadnych innych osóbS. Glaser, A. Mogilnicki, Kodeks karny – Komentarz..., s. 682.. Na gruncie tego przepisu każda więc czynność nierządna w obecności nieletniego była penalizowanaJ. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem..., s. 496.. Działanie przestępne musiało być umyślne, toteż w opisywanym przypadku sprawca musiał mieć pełną świadomość obecności nieletniego w wieku poniżej lat 15J. Nisenson, M. Siewierski, Kodeks karny i prawo o wykroczeniach – Komentarz, Orzecznictwo, Przepisy wprowadzające i związkowe, Łódź 1949, s. 180; J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem..., s. 496.. Nie było przy tym konieczne, aby działanie sprawcy było nakierowane na wywołanie zgorszenia ani na wywołanie podniecenia płciowego u nieletniego  J. Nisenson, M. Siewierski, Kodeks karny i prawo o wykroczeniach..., s. 180; J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem..., s. 496..   Kodeks karny z 1932 r. przyczynił się do integracji ziem polskich po okresie rozbiorów, ujednolicając ustawodawstwo karne na terenie całego Państwa Polskiego I. Andrejew, Polskie prawo karne w zarysie, Warszawa 1989, s. 60..   O wartości Kodeksu karnego z 1932 r. świadczy fakt, iż obowiązywał do dnia 31.12.1969 r. i stanowił trzon polskiego prawa karnego w rzeczywistości Polski Ludowej, choć władze komunistyczne po II wojnie światowej zmieniały niektóre jego przepisyK. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo..., s. 34, 35; T. Bojarski, A. Gimbut, C. Gofroń, A. Wąsek, J. Wojciechowski, Prawo karne, Lublin 1994, s. 35. . Wydawane były również różne ustawy dodatkowe, przewidujące odpowiedzialność karną związaną z nowymi zjawiskami społecznymi, które powstały razem ze zmianą ustroju lub regulowały odpowiedzialność karną inaczej niż poprzedni kodeks karny, nie uchylając formalnie jego przepisówK. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo..., s. 35.. Milcząco straciły moc normy prawa karnego, które zostały uznane za sprzeczne z zasadami ustroju i państwa demokracji ludowejA. Grześkowiak, Aksjologia komunistycznego prawa karnego w Polsce Ludowej (w:) Komunistyczne prawo karne Polski Ludowej, red. A. Grześkowiak, Lublin 2007, s. 19, 20.. Kodeks karny z 1932 r. został bowiem stworzony w czasach, kiedy panowały inne warunki polityczne, społeczne oraz kulturowe, a także był oparty na zupełnie odmiennym systemie wartości niż ten, który wynikał z podstaw komunistycznego prawa karnegoA. Grześkowiak, Aksjologia komunistycznego prawa..., s. 18, 19.. Przepisom Kodeksu karnego Makarewicza, które w okresie Polski Ludowej pozostały w mocy, bardzo często nadawano drogą sądowej interpretacji inny sens, aby mogły być odpowiednio zastosowane w celu realizacji założeń komunistycznego państwa   i prawaCyt. za: A. Grześkowiak, Aksjologia komunistycznego prawa..., s. 19.. Przepisy zabraniające stosunków seksualnych z dziećmi w Kodeksie karnym z 1932 r. obowiązywały jednak aż do czasu wejścia w życie Kodeksu karnego z 1969 r.

§ 3. UJĘCIE PRZESTĘPSTWA PEDOFILII NA GRUNCIE KODEKSU KARNEGO Z 1969 R.

Pod koniec lat 40. XX wieku pojawiła się myśl stworzenia nowej ustawy karnej, w związku z czym w latach 50. i 60. ubiegłego stulecia powstawały projekty kodeksu karnego, będące efektem żmudnych prac komisji kodyfikacyjnychI. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973, s. 5; T. Bojarski, A. Gimbut, C. Gofroń, A. Wąsek, J. Wojciechowski, Prawo karne..., s. 35. . W projekcie Kodeksu karnego wydanym w 1956 r. przepis penalizujący kontakty seksualne z osobą poniżej 15. roku życia znalazł się w rozdziale XVI, dotyczącym przestępstw przeciwko obywatelowi i jego prawom, w podrozdziale IV zawierającym przestępstwa przeciwko młodzieżyProjekt Kodeksu karnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i Przepisy wprowadzające, Warszawa 1956, s. 42, 43.. Zgodnie z art. 161 wspomnianego projektu, kto dopuściłby się czynu lubieżnego w stosunku do osoby, która nie ukończyła 15 lat, podlegałby karze pozbawienia wolności od 2 do 10 latProjekt Kodeksu karnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i Przepisy wprowadzające, Warszawa 1956, s. 43.. W projekcie Kodeksu karnego z 1963 r. przepis zabraniający kontaktów seksualnych z dziećmi umieszczono w rozdziale XXIV, regulującym przestępstwa przeciwko wolności i godności człowiekaProjekt Kodeksu karnego, Warszawa 1963, s. 52, 56, 92.. Na podstawie art. 273 § 1 tego projektu, kto zaspokajałby popęd płciowy z osobą, która nie ukończyła lat 15, podlegałby karze pozbawienia wolności od roku do 10 latProjekt Kodeksu karnego, Warszawa 1963, s. 52, 56, 92. . W projekcie Kodeksu karnego z 1966 r. z kolei unormowanie odnoszące się do przedmiotowego zakazu zostało umieszczone w rozdziale XXIII, typizującym przestępstwa przeciwko rodzinie i młodzieży, i w art. 179, w myśl którego kto dopuściłby się czynu lubieżnego względem osoby poniżej lat 15, podlegałby karze pozbawienia wolności od roku do lat 10Projekt Kodeksu karnego, Część szczególna, Wprowadzenie, Warszawa 1966, s. 18, 19.. W projekcie Kodeksu karnego z 1968 r. natomiast przepis ten umieszczono już w rozdziale obejmującym przestępstwa przeciwko obyczajnościProjekt Kodeksu karnego oraz Przepisów wprowadzających Kodeks karny, Warszawa 1968, s. 50..

Regulacja art. 182 projektu z 1968 r. za dopuszczenie się czynu lubieżnego względem osoby poniżej 15. roku życia przewidywała karę pozbawienia wolności od roku do lat 10Projekt Kodeksu karnego oraz Przepisów wprowadzających Kodeks karny, Warszawa 1968, s. 50.. To właśnie projekt ustawy karnej z 1968 r. stał się podstawą uchwalonego przez Sejm w dniu 19.04.1969 r. nowego Kodeksu karnegoT. Bojarski, A. Gimbut, C. Gofroń, A. Wąsek, J. Wojciechowski, Prawo karne..., s. 35.. Ustawa ta weszła w życie 1.01.1970 r.T. Bojarski, A. Gimbut, C. Gofroń, A. Wąsek, J. Wojciechowski, Prawo karne..., s. 35. Należy zaznaczyć, że w Kodeksie karnym z 1969 r. przestępstwa na tle seksualnym zostały umiejscowione w dwóch rozdziałach, w rozdziale XXII „Przestępstwa przeciwko wolności” oraz w rozdziale XXIII „Przestępstwa przeciwko obyczajności” Ustawa z dnia 19.04.1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 1969 r. nr 13 poz. 94).. W rozdziale XXII ustawodawca umieścił przestępstwa, w których przedmiotem ochrony była wolność od wszelkich form wymuszeń i nadużyć seksualnych, natomiast w rozdziale XXIII element wolnościowy zszedł na dalszy plan, a przyjęto,   że zawarte w tej jednostce redakcyjnej przestępstwa naruszają obyczajowość seksualną, czyli określone zasady współżycia seksualnegoM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 27. .

Było to więc na gruncie analizowanej ustawy dobro bardziej abstrakcyjne i ogólne niż wolność seksualna, będąca indywidulanym przedmiotem ochronyM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 78.. Ustawodawca w 1969 r. zawarł przepisy sankcjonujące stosunki seksualne z dziećmi właśnie w rozdziale dotyczącym przestępstw przeciwko obyczajnościUstawa z dnia 19.04.1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 1969 r. nr 13 poz. 94).. M. Filar podkreślił, że prawnokarna ochrona nietykalności płciowej dzieci podyktowana została na gruncie Kodeksu karnego z 1969 r. tym,   że osoba poniżej 15. roku życia nie jest rozwinięta na tyle, żeby przyswoić system norm oraz kanony obyczajowe, pozwalające na podjęcie prawnie wiążącej decyzji w zakresie dyspozycji seksualnej, a także faktem, iż wczesne rozpoczęcie życia seksualnego przez taką osobę może niekorzystnie wpłynąć na jej dalszy rozwój psychiczny i fizycznyM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 89.. Rodzajowym przedmiotem ochrony było więc, obok obyczajności płciowej, zapewnienie prawidłowego rozwoju moralnego i fizycznego osób poniżej 15. roku życia, a w rezultacie właściwego rozwoju gatunku ludzkiegoM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 95; W. Gutekunst (w:) Prawo karne – Część szczególna, wyd. zmienione według stanu prawnego na 1 stycznia 1980 r., red. W. Świda, Wrocław–Warszawa 1980, s. 236.. Zgodnie z art. 176 ustawy karnej z 1969 r., kto dopuścił się czynu lubieżnego względem osoby poniżej lat 15, podlegał karze pozbawienia wolności od roku do lat 10Ustawa z dnia 19.04.1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 1969 r. nr 13 poz. 94).. Przepis ten posługiwał się terminem czynu lubieżnego, który to termin jest szerszy zarówno od pojęcia czynu nierządnego, jak też od pojęcia obcowania płciowegoL. Hochberg, Przestępstwa przeciwko życiu..., s. 42.. Ustawodawca chciał bowiem stworzyć takie określenie, które objęłoby swoim zakresem nie tylko stosunki cielesne, polegające na obcowaniu płciowym lub na podobnym zachowaniu, lecz jakiekolwiek wykorzystanie osoby poniżej lat 15 dla celów seksualnychM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 96.. Za czyny lubieżne według M. Filara uznać należało wszelkie czyny o seksualnym wyrazie, które są w stanie obiektywnie zakłócić prawidłowy rozwój fizyczny i psychiczny dziecka w sferze seksualnejM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 97..

Pojęcie czynu lubieżnego określało zachowanie tylko w stosunku do dziecka poniżej 15. roku życiaM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 99; I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny..., s. 510; I. Andrejew, Polskie prawo karne..., s. 414.. W konsekwencji, dla popełnienia czynu lubieżnego nie był konieczny kontakt fizyczny z ciałem pokrzywdzonego, a wystarczające było jego intelektualne uczestniczenie w wydarzeniach wynikających z zachowania sprawcyM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 99; J. Bafia, K. Mioduski, M. Siewierski, Kodeks karny – Komentarz, Warszawa 1987, s. 126. Odmiennie w tej kwestii zob. K. Buchała, Prawo karne materialne..., s. 644, który uważał, że taka interpretacja czynu lubieżnego jest zbyt szeroka. Ujęcie takie uznaje za czyn lubieżny również m.in. ekshibicjonizm czy obnażanie organów płciowych w obecności dziecka do lat 15, a według tego Autora taka wykładnia art. 176 obejmowałaby krąg zachowań z art. 177, penalizującego dopuszczanie się czynu nierządnego w obecności osoby poniżej lat 15 albo publicznie, w efekcie czego norma z art. 177 byłaby pusta. Powstawałyby kolizje pomiędzy tymi dwoma przepisami, ponieważ każdy czyn nierządny w obecności dziecka byłby szczególnym przypadkiem czynu lubieżnego. Zgodnie zatem z poglądem K. Buchały czyn lubieżny powinien być rozumiany tylko jako fizyczne zetknięcie się sprawcy z ofiarą, które ma na celu zaspokojenie najczęściej zboczonego popędu płciowego lub też wzmożenie pobudliwości seksualnej. . Wobec powyższego stronę przedmiotową przestępstwa z art. 176 stanowiło, najogólniej stwierdzając, dopuszczenie się czynu lubieżnego, rozumianego jako każde działanie podjęte w celu podrażnienia lub zaspokojenia popędu płciowegoI. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny..., s. 516; I. Andrejew, Polskie prawo karne..., s. 414.. Przedmiotem czynności wykonawczej na gruncie przepisu art. 176 Kodeksu karnego z 1969 r. była osoba poniżej lat 15, bez względu na stopień rozwoju fizycznego oraz psychicznego, a także bez względu na płećJ. Bafia, K. Mioduski, M. Siewierski, Kodeks karny..., s. 151; M. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 96. . Zgoda pokrzywdzonego na dokonanie czynu lubieżnego nie miała żadnego znaczenia, ponieważ zakładano, że osoba poniżej 15. roku życia nie ma jeszcze odpowiedniego rozeznania, aby móc zrozumieć skutki prawne wyrażenia takiej zgodyL. Hochberg, Przestępstwa przeciwko życiu..., s. 42; W. Gutekunst (w:) Prawo karne..., s. 237.. Czyn z art. 176 był przestępstwem ogólnym, którego mogła się dopuścić każda osoba dowolnej płci M. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 100, 101.. Przestępstwo to można było popełnić jedynie umyślnie, w formie zamiaru bezpośredniegoM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 102; W. Gutekunst (w:) Prawo karne..., s. 237. . Aby można było mówić o dokonaniu tego czynu zabronionego, sprawca musiał być świadomy wieku ofiary, a więc tego, że ofiara jest jeszcze dzieckiem, które nie osiągnęło dojrzałości płciowej I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny..., s. 516.. Świadomość ta mogła wynikać zarówno ze znajomości wieku metrycznego dziecka, bądź z orientacji co do stopnia jego rozwoju fizycznego czy sytuacji społecznej I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny..., s. 516. . Sprawca nie musiał znać dokładnego wieku dziecka, a wystarczało, że zakładał jego niedojrzałość płciową oraz wiek poniżej 15 lat i godził się na taką ewentualność, dopuszczając się z nim czynu lubieżnego I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny..., s. 516; W. Gutekunst (w:) Prawo karne..., s. 237..

Jeżeli natomiast sprawca, uwzględniając wygląd zewnętrzny pokrzywdzonego, a także jego zachowanie, mylnie przypuszczał, że pokrzywdzony ma co najmniej 15 lat, wtedy czyn lubieżny nie był karalny z uwagi na błąd co do znamienia czynu zabronionegoW. Gutekunst (w:) Prawo karne..., s. 237..  W myśl art. 177 Kodeksu karnego z 1969 r., kto dopuścił się czynu nierządnego w obecności osoby poniżej lat 15 albo publicznie, podlegał karze pozbawienia wolności do roku, ograniczenia wolności albo grzywnyUstawa z dnia 19.04.1969 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 1969 r. nr 13 poz. 94).. W odniesieniu do popełnienia czynu nierządnego w obecności osób poniżej 15. roku życia, ustawa w związku ze szkodliwością zbyt wczesnego pobudzania popędu płciowego u takich osób, przez tę regulację zmierzała do zapewnienia im ochrony także przed bezpośrednim zetknięciem się z przejawami seksualizmu, a wobec tego do ochrony ich prawidłowego rozwoju pod względem płciowym oraz zdrowia psychicznegoM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 102; K. Buchała, Prawo karne materialne..., s. 646; W. Gutekunst (w:) Prawo karne..., s. 238.. Przepis ten, zakazując czynów nierządnych w obecności dziecka albo publicznie, miał też na celu ochronę poczucia przyzwoitości w społeczeństwie, zwłaszcza w stosunku do dzieci, u których poczucie to mogło nie być wystarczająco wykształconeI. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny..., s. 517.. Czyn nierządny na gruncie tego przepisu rozumiany był jako każdy czyn będący przejawem życia płciowego, obiektywnie zdolny naruszyć społeczne poczucie obyczajności oraz przyzwoitości płciowejM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 106, 107..   Do takich czynów zaliczały się więc czyny sprzeczne z normami moralnymi społeczeństwa w dziedzinie płciowej, bez względu na to, czy czyn w danym przypadku zaspokajał lub podniecał seksualnie jego sprawcęW. Gutekunst (w:) Prawo karne..., s. 238.. Przestępstwo z art. 177 Kodeksu karnego z 1969 r. musiało zostać popełnione w stosunku do osoby w wieku poniżej lat 15 albo publicznie, przy czym obecność dziecka rozumieć należało w sensie obecności nie tylko fizycznej, ale przede wszystkim intelektualnejM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 107.. Małoletni musiał więc zdawać sobie sprawę z tego, że sprawca dopuszcza się czynu nierządnegoW. Gutekunst (w:) Prawo karne..., s. 238.. Czyn określony w omawianym przepisie był przestępstwem ogólnym, zatem mógł popełnić je każdy, bez względu na płeć oraz jakiekolwiek cechy osoboweM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 109; W. Gutekunst (w:) Prawo karne..., s. 239.. Zamiar sprawcy co do czynu musiał mieć charakter bezpośredni, natomiast co do okoliczności czynu wystarczający był zamiar ewentualny, kiedy sprawca był świadomy i godził się w analizowanym przypadku na dopuszczenie się czynu nierządnego w obecności osoby w wieku poniżej 15. roku życiaM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 109, 110.. Przeanalizowane przepisy art. 176 i 177 Kodeksu karnego z 1969 r. obowiązywały aż do czasu wejścia w życie Kodeksu karnego z 1997 r.   Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, zarówno w Kodeksie karnym z 1932 r., jak też na gruncie Kodeksu karnego z 1969 r. przyjęto, że zbyt wczesne rozbudzenie seksualne osoby poniżej 15. roku życia może niekorzystnie wpłynąć na jej dalszy rozwójI. Jankowska-Prochot, Prawnoporównawcza analiza przestępstw..., s. 327. . Ustawodawcy byli też zgodni co do tego, że dziecko powinno być pozbawione możliwości wyrażenia prawnie skutecznej zgody w sferze stosunków seksualnychI. Jankowska-Prochot, Prawnoporównawcza analiza przestępstw..., s. 327.. W konsekwencji zgoda taka na obcowanie płciowe lub inny kontakt seksualny wyrażona przez dziecko nie miała znaczenia na płaszczyźnie obu tych ustaw karnychI. Jankowska-Prochot, Prawnoporównawcza analiza przestępstw..., s. 327..

§ 4. CHARAKTERYSTYKA PRZESTĘPSTWA PEDOFILII W KODEKSIE KARNYM Z 1997 R.

Na początku lat 80. XX wieku zrodziło się w Polsce silne dążenie do kolejnej reformy prawa karnego, z założeniem jego demokratyzacji oraz liberalizacjiT. Bojarski, Kodeks karny z 1997 roku – wprowadzenie, Zakamycze 1998, s. 16.. W 1981 r. przygotowano dwa projekty nowelizacji obowiązującego wtedy Kodeksu karnego z 1969 r. – projekt będący dziełem komisji powołanej przez Ministra Sprawiedliwości i projekt stworzony przez teoretyków i praktyków prawaJ. Szumski, Kodeks karny – Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 roku – wprowadzenie, Lublin 1999, s. 3; T. Bojarski, Kodeks karny z 1997 roku..., s. 16.. Prace nad wspomnianymi projektami przerwano z uwagi na wprowadzenie stanu wojennego J. Szumski, Kodeks karny..., s. 4; T. Bojarski, Kodeks karny z 1997 roku..., s. 16.. Zostały one wznowione dopiero w 1987 r., kiedy to została powołana nowa Komisja do spraw reformy prawa karnegoM. Cieślak, Polskie prawo karne..., s. 62.. Warunki do gruntownej reformy prawa karnego powstały jednak dopiero po zmianie ustroju w 1989 r.K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo..., s. 43.Celem Komisji w ponownie zmienionym składzie stało się już opracowanie projektu nowego kodeksu karnego, głównie przez wzgląd na fakt, że reforma dotychczas obowiązującego prawa karnego miała być głęboka i kompleksowa K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo..., s. 44; S. Lelental, M. Niewiadomska-Krawczyk, Przebieg prac nad przygotowaniem projektów kodyfikacji karnej z 1997 roku, ze szczególnym uwzględnieniem projektu Kodeksu karnego wykonawczego (w:) Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego, t. LIV, 2019/3969, s. 16; Projekt Kodeksu karnego – Uzasadnienie, 1990, s. 1; Projekt Kodeksu karnego – Uzasadnienie, 1991, s. 1. Prace legislacyjne dotyczyły przygotowania nowego Kodeksu karnego, Kodeksu postępowania karnego oraz Kodeksu karnego wykonawczego. . Było to spowodowane koniecznością przebudowy prawa karnego z kryminalno-politycznego punktu widzenia, a także niezbędnością głębokich zmian w zakresie części szczególnej polskiej ustawy karnejT. Bojarski, Kodeks karny z 1997 roku..., s. 16, 17.. W latach 90. minionego stulecia powstało kilka wersji projektu nowego kodeksu karnego. Wszystkie z nich wychodziły z założenia, że nowe prawo karne powinno przyjąć aksjologię odpowiadającą demokratycznemu państwu prawa, w którym prawo karne nie stanowi instrumentu polityki, a służy ochronie systemu podstawowych wartości Projekt Kodeksu karnego – Uzasadnienie, 1990, s. 1; Projekt Kodeksu karnego – Uzasadnienie, 1991, s. 1; Uzasadnienie rządowego projektu nowego Kodeksu karnego (w:) Nowe kodeksy karne – z 1997 r. z uzasadnieniami, Kodeks karny, Kodeks postępowania karnego, Kodeks karny wykonawczy, Warszawa 1997, s. 116.. Myślą przewodnią nowego prawa karnego miała być również ochrona godności człowieka, zarówno pokrzywdzonego, jak i sprawcy przestępstwa, oraz ochrona dóbr służących człowiekowiProjekt Kodeksu karnego – Uzasadnienie, 1990, s. 1; Projekt Kodeksu karnego – Uzasadnienie, 1991, s. 1; Uzasadnienie rządowego projektu nowego Kodeksu karnego (w:) Nowe kodeksy karne – z 1997 r...., s. 116..

Pojawiła się też potrzeba dostosowania regulacji polskiego prawa karnego do międzynarodowych standardów, wynikających z umów międzynarodowych, jakimi związała się Rzeczpospolita PolskaNowy Kodeks karny i przepisy wprowadzające, Ustawy z 1997 r. z komentarzem, Warszawa 1997, s. 15.. W projekcie Kodeksu karnego z 1990 r. art. 203 ujęty w rozdziale XXV, obejmującym przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, za dopuszczenie się obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej względem osoby poniżej lat 16 przewidywał karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5Projekt Kodeksu karnego, Warszawa 1990, s. 62, 64.. W projekcie z 1990 r. została więc znacząco obniżona sankcja za przestępstwo pedofilii, zarówno w stosunku do wcześniejszych projektów, jak też do wcześniej obowiązujących polskich ustaw karnych. Ponadto w uzasadnieniu do tego projektu wskazano, że podwyższenie wieku małoletnich, chronionych m.in. przed przestępstwami przeciwko obyczajności, było związane z przewidywanym zakresem wydawnictw pornograficznych, jak również zmuszaniem małoletnich do prostytucji i produkcji filmów oraz zdjęć o charakterze pornograficznymUzasadnienie do projektu Kodeksu karnego, Warszawa 1990, s. 88.. Projekt Kodeksu karnego z 1991 r. również zawarł przestępstwo pedofilii w rozdziale XXV, zatytułowanym „Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności”Projekt Kodeksu karnego, Warszawa 1991, s. 59, 60, 61. . Przepis art. 206 wspomnianego projektu za dopuszczenie się obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej względem osoby w wieku poniżej lat 15 przewidywał karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5Projekt Kodeksu karnego, Warszawa 1991, s. 61.. Granica wieku małoletniego została więc z powrotem zmniejszona do lat 15. Projekt Kodeksu karnego z 1995 r. opisywał przestępstwo pedofilii w rozdziale XXV o tym samym tytule, co dwa poprzednie projektyRządowy projekt ustawy – Kodeks karny, druk nr 1274 z dnia 18.08.1995 r..

Zgodnie z przepisem art. 201 § 1 projektu z 1995 r., kto doprowadziłby osobę małoletnią poniżej lat 15 do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności, podlegałby karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 latRządowy projekt ustawy – Kodeks karny, druk nr 1274 z dnia 18.08.1995 r.. Na podstawie art. 201 § 2, tej samej karze miał podlegać ten, kto utrwalałby treści pornograficzne z udziałem takiej osobyRządowy projekt ustawy – Kodeks karny, druk nr 1274 z dnia 18.08.1995 r.. Projekt ten po poprawkach został uchwalony w dniu 6.06.1997 r. jako nowy Kodeks karnyhttp://orka.sejm.gov.pl/proc2.nsf/opisy/1274.htm, dostęp: 15.08.2025 r.. Wszystkie trzy polskie kodeksy karne powstawały w odmiennych warunkach ustrojowych i społecznych, a wobec tego w każdym z nich pojawiały się odpowiednie modyfikacjeT. Bojarski, Kodeks karny z 1997 roku..., s. 8, 9. . Odnosząc się do przestępstw na tle seksualnym, należy wskazać, że przepisy regulujące te przestępstwa zostały na gruncie Kodeksu karnego z 1997 r. znacznie zmienione w porównaniu z dwiema wcześniejszymi polskimi ustawami karnymiJ. Wojciechowski, Kodeks karny – Komentarz, Orzecznictwo, wyd. III poszerzone i uaktualnione, Warszawa 2002, s. 371.. Zmiany te dotyczyły zarówno usytuowania wszystkich przestępstw związanych z seksualnością człowieka, terminologii używanej wobec tych przestępstw, znamion niektórych typów czynów zabronionych, a także został wprowadzony inny podział zachowań seksualnychJ. Wojciechowski, Kodeks karny..., s. 371; J. Piórkowska-Flieger (w:) Kodeks karny – Komentarz, red. T. Bojarski, Warszawa 2008, s. 377.. Kodeks karny z 6.06.1997 r. wszedł w życie 1.09.1998 r.https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu19970880553, dostęp: 15.08.2025 r.Od tamtej pory przepisy dotyczące czynów karalnych natury seksualnej, w tym pedofilii, były kilkukrotnie nowelizowane. Z biegiem czasu zostały również wprowadzone uregulowania przewidujące odpowiedzialność karną za nowe typy przestępstw związanych z pedofilią, co było naturalnym efektem m.in. rozwoju nowych technologii, przy pomocy których przestępstwa te mogą być popełniane.   W obecnie obowiązującym Kodeksie karnym z 1997 r. wszystkie typy przestępstw związanych z seksualnością człowieka, w tym też przestępstwo pedofilii, zostały umieszczone w rozdziale XXV o tytule „Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności”Ustawa z dnia 6.06.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 1997 r. nr 88 poz. 553); V. Konarska-Wrzosek (w:) Kodeks Karny – Komentarz, wyd. 2, red. V. Konarska-Wrzosek, Warszawa 2018, s. 939.. Zgodnie z uzasadnieniem rządowego projektu Kodeksu karnego, nowa ustawa karna zawarła w jednym rozdziale przepisy dotyczące przestępstw przeciwko wolności seksualnej oraz przestępstw przeciwko obyczajnościUzasadnienie rządowego projektu Kodeksu karnego (w:) Kodeks Karny – Komentarz, wyd. 7, red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Warszawa 2021, s. 1174..

Stało się tak dlatego, że dobra te są najczęściej atakowane łącznieUzasadnienie rządowego projektu Kodeksu karnego (w:) Kodeks Karny – Komentarz, wyd. 7..., s. 1174.. Tytuł rozdziału XXV Kodeksu karnego wskazuje więc na dwa różne i samodzielne rodzajowe przedmioty ochrony, jakimi są właśnie wolność seksualna oraz obyczajność panująca w danym społeczeństwie w zakresie współżycia seksualnego, a także innych zachowań związanych ze sferą intymną człowiekaCyt. za: M. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna, t. 2, Komentarz do art. 117–211a, wyd. 5, red. W. Wróbel, A. Zoll, Warszawa 2017, s. 660; V. Konarska-Wrzosek (w:) Kodeks Karny..., s. 939.. W doktrynie podkreśla się, że rozdział XXV Kodeksu karnego z 1997 r. jest oparty na dwóch koncepcjach kryminalizacji zachowań na tle seksualnymM. Berent, M. Filar (w:) Kodeks Karny – Komentarz, wyd. 5, red. M. Filar, Warszawa 2016, s. 1210; M. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 659, 660.. Na gruncie koncepcji wolnościowej przedmiotem ochrony rodzajowej jest wolność konkretnej jednostki od wszelkich form przymusu w sferze życia seksualnego, natomiast zgodnie z koncepcją moralistyczną przedmiotem tym jest obyczajność seksualna, będąca w swej istocie zbiorem reguł społeczno-kulturowych w zakresie życia seksualnegoM. Berent, M. Filar (w:) Kodeks Karny – Komentarz..., s. 1210; M. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 660.. Część autorów przyjmuje, że naruszenie dobra o charakterze indywidualnym – wolności seksualnej, jest jednocześnie naruszeniem dobra o charakterze ogólnym i abstrakcyjnym, jakim jest obyczajność seksualnaM. Berent, M. Filar (w:) Kodeks Karny – Komentarz..., s. 1210. Inni przedstawiciele doktryny natomiast uważają tę tezę za wątpliwą, uznając, że większość typów czynów zabronionych wymienionych w rozdziale XXV Kodeksu karnego ma tylko jeden rodzajowy przedmiot ochrony, jakim jest wolność seksualna – por. M. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 662, 663. . W nauce prawa karnego występuje również pogląd, wedle którego wolność seksualna nie powinna być jednak traktowana jedynie jako pochodna obyczajnościJ. Warylewski (w:) System Prawa Karnego, Przestępstwa przeciwko dobrom indywidualnym, t. 10, wyd. 2, red. J. Warylewski, Warszawa 2016, s. 639. .    Wskazanie w tytule rozdziału XXV aktualnie obowiązującego Kodeksu karnego na wolność seksualną stanowi znaczny postęp w porównaniu z poprzednimi polskimi ustawami karnymiJ. Warylewski (w:) System Prawa Karnego, Przestępstwa przeciwko dobrom..., s. 631. . Wolność seksualna jest dobrem prawnym, którym jednostka może w pełni swobodnie rozporządzać przy założeniu, że jest osobą zdolną do podjęcia świadomej i dobrowolnej decyzji w tej sferzeM. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 660..

Wolność w dziedzinie życia seksualnego obejmuje zarówno wolność od niechcianej ingerencji w integralność cielesną danej jednostki na płaszczyźnie seksualnej, jak również wolność od niechcianego przez jednostkę przekazu treści o charakterze seksualnym M. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 661.. W pojęciu wolności seksualnej mieści się tak wolność od nacisku fizycznego, jak też wolność od przymusu psychicznegoM. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 661. Do naruszenia dobra prawnego w postaci wolności seksualnej zdaniem M. Bielskiego może dojść także wtedy, kiedy osoba będąca przedmiotem czynności wykonawczej jest niezdolna do świadomego podjęcia decyzji w ramach życia seksualnego. Obiektywne pojmowanie wolności seksualnej pozwala zatem na przyjęcie według Autora, że do jej naruszenia może dojść nawet w stosunku do osób niezdolnych do rozpoznania w chwili popełniania przez sprawcę danego czynu, że ich wolność seksualna została zaatakowana.. Za źródło wolności seksualnej w sensie normatywnym należy uznać prawa i wolności, które są gwarantowane na gruncie Konstytucji RP oraz konwencji międzynarodowychJ. Warylewski (w:) System Prawa Karnego, Przestępstwa przeciwko dobrom..., s. 639.. Prawo do samostanowienia w zakresie wolności seksualnej jest ograniczone jedynie przez analogiczne prawa innych osób, przepisy prawa, jak również normy społeczneM. Dąbrowska, Grooming – wybrane aspekty prawnokarne i kryminologiczne, Warszawa 2018, s. 42..   Ustawodawca zapewnia także ochronę obyczajności w zakresie zachowań natury seksualnejS. Hypś (w:) Kodeks Karny – Komentarz, wyd. 7, red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Warszawa 2021, s. 1175. . Obyczajność w przedmiocie życia seksualnego to, jak wspomniano, dobro o charakterze ponadindywidualnym, a przestępstwa, których rodzajowy przedmiot ochrony stanowi obyczajność, uderzają w standard reguł obyczajowych, funkcjonujących w życiu społecznymM. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 662; K. Lipiński (w:) Kodeks Karny – Część szczególna, Komentarz, red. J. Giezek, Warszawa 2021, s. 605; S. Hypś (w:) Kodeks Karny – Komentarz..., s. 1175.. Obyczajność w swojej istocie jest pojęciem płynnym i podlegającym ewolucji, co powinno być uwzględniane przez ustawodawcę na etapie typizacji przestępstw, jak też przez organy stosujące prawoM. Budyn-Kulik, M. Kulik (w:) Kodeks Karny, Część szczególna, t. 1, Komentarz – Art. 117–221, wyd. 4, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, Warszawa 2017, s. 661..  Rozdział XXV aktualnego Kodeksu karnego cieszy się szczególnym zainteresowaniem prawodawcyK. Lipiński (w:) Kodeks Karny – Część szczególna..., s. 606. . Przepisy znajdujące się w tym rozdziale były wielokrotnie nowelizowaneK. Lipiński (w:) Kodeks Karny – Część szczególna..., s. 606. . Miało to miejsce w latach 2004, 2005, 2008, 2009, 2010, 2013, 2014 i 2022K. Lipiński (w:) Kodeks Karny – Część szczególna..., s. 606. .

Zauważalna jest również tendencja do zwiększania zakresu punitywności przestępstw określonych w rozdziale XXV polskiej ustawy karnej, jak też do wprowadzania nowych typów czynów karalnychK. Lipiński (w:) Kodeks Karny – Część szczególna..., s. 606. . W celu przedstawienia genezy przepisu dotyczącego przestępstwa pedofilii w aktualnym Kodeksie karnym należy pochylić się nad jego treścią, począwszy od wersji pierwotnej, poprzez nowelizacje, aż do przepisu obowiązującego w chwili obecnej. Na podstawie art. 200 § 1 w pierwotnym brzmieniu kryminalizowane było doprowadzenie małoletniego poniżej 15 lat do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności, za co groziła kara pozbawienia wolności od roku do lat 10Ustawa z dnia 6.06.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 1997 r. nr 88 poz. 553).. Na gruncie § 2 tego przepisu taką samą karą zagrożone było utrwalanie treści pornograficznych z udziałem małoletniego poniżej lat 15Ustawa z dnia 6.06.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 1997 r. nr 88 poz. 553).. Artykuł 200 był nowelizowany dotychczas czterokrotnie. Ustawa z dnia 18.03.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks wykroczeń zmodyfikowała brzmienie tego przepisu po raz pierwszyM. Budyn-Kulik, M. Kulik (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 716; Ustawa z dnia 18.03.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks wykroczeń (Dz.U. z 2004 r. nr 69 poz. 626).. Po nowelizacji z 2004 r. art. 200 w nowym brzmieniu penalizował obcowanie płciowe z małoletnim poniżej lat 15 lub dopuszczenie się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej lub doprowadzenie jej do poddania się takim czynnościom albo do ich wykonania, pod taką samą sankcją jak przepis art. 200 wcześniej obowiązującyUstawa z dnia 18.03.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks wykroczeń (Dz.U. z 2004 r. nr 69 poz. 626).. Skreśleniu uległ natomiast art. 200 § 2, którego treść została rozszerzona i określona w innym przepisie rozdziału XXV, dotyczącym problematyki pornografiiUstawa z dnia 18.03.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks wykroczeń (Dz.U. z 2004 r. nr 69 poz. 626). Od momentu wejścia w życie tej ustawy utrwalanie, sprowadzanie, przechowywanie lub posiadanie treści pornograficznych z udziałem małoletniego poniżej lat 15 było zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 na podstawie art. 202 § 4. .   Jak podkreśla się w literaturze, istotną zmianę w treści art. 200 stanowiło wprowadzenie znamion „obcuje płciowo” oraz „dopuszcza się”M. Filar, Kodeks Karny – Komentarz, wyd. 1, red. M. Filar, Warszawa 2008, s. 831..

W wersji pierwotnej art. 200   § 1 ustawodawca, określając znamię czynnościowo-wykonawcze, posłużył się wyrażeniem „doprowadza”, zdającym się sugerować, że kryminalizacja pedofilii dotyczy tylko tych sytuacji, w których wyłącznie sprawca jest osobą aktywnie inicjującą podjęcie określonych zachowań seksualnych, a co za tym idzie, to od samego sprawcy miał pochodzić zamiarM. Filar, Kodeks Karny – Komentarz..., s. 831; A. Marek, Kodeks Karny – Komentarz, wyd. 4, Warszawa 2007, s. 391.. Wskazuje się, że takie rozwiązanie stało w sprzeczności zarówno z polską tradycją legislacyjną, jak też z samą ideą przepisu mającego zapewniać absolutną ochronę małoletnich poniżej lat 15 przed wszelkimi aktami natury seksualnejM. Filar, Kodeks Karny – Komentarz..., s. 832.. Znamiona „obcuje płciowo” i „dopuszcza się” zgodnie z poglądem doktryny mają zobiektywizowany charakter, a dla ich bytu nie ma znaczenia, kto był intelektualnym inspiratorem bądź liderem wykonania takiego czynuM. Filar, Kodeks Karny – Komentarz..., s. 832.. Od momentu wprowadzenia tych znamion do art. 200 sprawca przestępstwa pedofilii ponosi odpowiedzialność nawet wówczas, kiedy stroną aktywną, czyli doprowadzającą do czynności seksualnych, jest osoba w wieku poniżej lat 15M. Filar, Kodeks Karny – Komentarz..., s. 832.. Karalność tego czynu zabronionego jest więc oparta na obiektywnym fakcie dopuszczenia się konkretnych czynności z małoletnimM. Filar, Kodeks Karny – Komentarz..., s. 832.. Osoba, która aktywnie doprowadza małoletniego poniżej 15 lat do poddania się takim czynnościom albo do ich wykonania, również odpowiada za przestępstwo pedofilii na gruncie opisywanego przepisuM. Filar, Kodeks Karny – Komentarz..., s. 832. . Warto dodać, że usunięcie art. 200 § 2 przez ustawę z 2004 r. także zostało ocenione przez wielu autorów pozytywniePor. M. Mozgawa, M. Kulik, P. Poniatowski, K. Wala, Stan regulacji części szczególnej Kodeksu karnego (w:) Aktualne problemy i perspektywy prawa karnego, red. M. Mozgawa, P. Poniatowski, K. Wala, Warszawa 2022, s. 326, 327; por. R. Góral, Kodeks Karny – Praktyczny komentarz, wyd. 5, Warszawa 2007, s. 339..

Kolejna zmiana regulacji art. 200 nastąpiła na mocy ustawy z dnia 27.07.2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego i ustawy – Kodeks karny wykonawczyUstawa z dnia 27.07.2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego i ustawy – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. z 2005 r. nr 163 poz. 1363).. Dotychczasowe brzmienie art. 200 po tej nowelizacji zostało oznaczone jako § 1, aczkolwiek sankcja została podniesiona i od momentu wejścia w życie noweli z 2005 r. za popełnienie tego przestępstwa groziło pozbawienie wolności od lat 2 do 12Ustawa z dnia 27.07.2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego i ustawy – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. z 2005 r. nr 163 poz. 1363).. Ustawa z 2005 r. wprowadziła również art. 200 § 2, na zasadzie którego karze określonej w art. 200 § 1 podlegał także ten, kto w celu zaspokojenia seksualnego prezentował małoletniemu poniżej lat 15 wykonanie czynności seksualnejUstawa z dnia 27.07.2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego i ustawy – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. z 2005 r. nr 163 poz. 1363).. Jak podaje się w literaturze przedmiotu, autorzy tej nowelizacji najprawdopodobniej mieli na celu wypełnienie potencjalnej luki wynikającej z dotychczasowego brzmienia art. 200, polegającej na braku penalizacji zachowań, w których nie dochodziło do kontaktu fizycznego sprawcy z małoletnim, a więc ekshibicjonizmu, czy onanizowania się w obecności osoby poniżej 15. roku życiaJ. Warylewski (w:) Kodeks karny – Komentarz, wyd. 4, red. R. A. Stefański, Warszawa 2018, s. 1317; A. Marek, Kodeks Karny – Komentarz, wyd. 5, Warszawa 2010, s. 457; por. wyrok Sądu Najwyższego – Izba Karna z 5.04.2005, III KK 187/04, Lex nr 148234.. Paragraf 2, dodany ustawą z 2005 r., obowiązywał do czasu wejścia w życie ustawy z dnia 4.04.2014 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, na podstawie której dokonano kolejnych zmian w art. 200 Kodeksu karnegoUstawa z dnia 4.04.2014 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2014 r. poz. 538). .  W oparciu o nowelizację Kodeksu karnego z 2014 r. art. 200 § 1 nie uległ zmianie, natomiast uchylono art. 200 § 2 i przeniesiono uregulowany w tym przepisie typ czynu zabronionego do innej jednostki redakcyjnej art. 200 – do § 4, a także go rozszerzono, doprecyzowując opis znamion zawartego tam przestępstwaUstawa z dnia 4.04.2014 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2014 r. poz. 538); M. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 735; J. Warylewski (w:) Kodeks karny – Komentarz..., s. 1317..

Co więcej, dodano art. 200 § 3 i § 5Ustawa z dnia 4.04.2014 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2014 r. poz. 538); M. Mozgawa, M. Kulik, P. Poniatowski, K. Wala, Stan regulacji części szczególnej Kodeksu karnego..., s. 326; J. Warylewski (w:) Kodeks karny – Komentarz..., s. 1316, 1317.. Odnosząc się do art. 200 § 3, w treści tego przepisu powtórzono brzmienie art. 202 § 2 obowiązującego do czasu wejścia w życie ustawy z 2014 r., z jednoczesnym podwyższeniem sankcji karnej za wskazane przestępstwoM. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 735; J. Warylewski (w:) Kodeks karny – Komentarz..., s. 1316.. Jak podano w uzasadnieniu do opisywanej nowelizacji, powodem przeniesienia wskazanego przepisu do art. 200 była potrzeba zachowania spójności przepisów pod kątem jednolitości dobra chronionego prawemJ. Warylewski (w:) Kodeks karny – Komentarz..., s. 1316.. Według autorów zmiany zarówno przepis art. 200 § 1, jak też wprowadzony art. 200 § 3, mają na celu ochronę rozwoju psychoseksualnego osoby poniżej lat 15 J. Warylewski (w:) Kodeks karny – Komentarz..., s. 1316.. Takiemu rozwojowi zagrażają zarówno kontakty seksualne, objęte zakresem regulacji art. 200 § 1, jak też narażenie małoletniego na odbiór treści pornograficznych, penalizowane na gruncie art. 200 § 3J. Warylewski (w:) Kodeks karny – Komentarz..., s. 1316.. W art. 200 § 5 został dodany nowy typ czynu przestępnegoUstawa z dnia 4.04.2014 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2014 r. poz. 538); Ustawa z dnia 6.06.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 1997 r. nr 88 poz. 553); M. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 736.. Wobec powyższego, od 26.05.2014 r., stosownie do: art. 200 § 3 – kto małoletniemu poniżej lat 15 prezentuje treści pornograficzne lub udostępnia mu przedmioty mające taki charakter albo rozpowszechnia treści pornograficzne w sposób umożliwiający takiemu małoletniemu zapoznanie się z nimi, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3; art. 200 § 4 – karze określonej w § 3 podlega, kto w celu swojego zaspokojenia seksualnego lub zaspokojenia seksualnego innej osoby prezentuje małoletniemu poniżej lat 15 wykonanie czynności seksualnej i art. 200 § 5 – karze określonej w § 3 podlega, kto prowadzi reklamę lub promocję działalności polegającej na rozpowszechnianiu treści pornograficznych w sposób umożliwiający zapoznanie się z nimi małoletniemu poniżej lat 15Ustawa z dnia 4.04.2014 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2014 r. poz. 538); Ustawa z dnia 6.06.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 1997 r. nr 88 poz. 553)..

Początkowe zmiany dokonane w art. 200 były oceniane w doktrynie pozytywnie, natomiast zmiany późniejsze, wprowadzone ustawą z 2014 r., zostały przez autorów skrytykowaneM. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 736; M. Budyn-Kulik, M. Kulik (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 716; M. Mozgawa, M. Kulik, P. Poniatowski, K. Wala, Stan regulacji części szczególnej Kodeksu karnego..., s. 327.. Wskazuje się, że przekształcenie obowiązującego przed nowelizacją z 2014 r. art. 200 § 2 w art. 200 § 4 nie było konieczne, a wprowadzone modyfikacje w treści przepisu dotyczącego prezentowania wykonania czynności seksualnej małoletniemu poniżej lat 15 mogły zostać dokonane bez zabiegu polegającego na zmianie jednostek redakcyjnychM. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 736. . Co więcej, za niewłaściwe rozwiązanie uznano przeniesienie do art. 200 § 3 regulacji z art. 202 § 2, przy jednoczesnym umieszczeniu w art. 200 czynu przestępnego określonego w § 5 tego przepisuM. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 736.. W opracowaniach naukowych stwierdzono, że przestępstwa z art. 200 § 3 i z art. 200 § 5 powinny zostać umiejscowione w odpowiednich jednostkach redakcyjnych art. 202, którego istota sprowadza się do kryminalizacji zachowań ze sfery pornografiiM. Bielski (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 736; M. Budyn-Kulik, M. Kulik (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 716..   W 2021 r. powstał rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustawhttps://www.sejm.gov.pl/Sejm9.nsf/PrzebiegProc.xsp?nr=2024, dostęp: 15.08.2025 r.. W konsekwencji tego, w dniu 7.07.2022 r. została uchwalona ustawa o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustawhttps://www.sejm.gov.pl/Sejm9.nsf/PrzebiegProc.xsp?nr=2024, dostęp: 15.08.2025 r., https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20220002600, dostęp: 15.08.2025 r.. Ustawa ta została ogłoszona 13.12.2022 r. i pierwotnie miała wejść w życie 14.03.2023 r.https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20220002600, dostęp: 15.08.2025 r.; ustawa z dnia 7.07.2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r. poz. 2600); ustawa z dnia 26.01.2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r. poz. 403). Wyjątkiem miały być nieliczne przepisy ustawy z dnia 7.07.2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, których część miała wejść w życie 14.12.2023 r. oraz część w dniu 1.01.2026 r.Ustawa z dnia 26.01.2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw zmieniła jednak przepis ustawy z dnia 7.07.2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, dotyczący daty jej wejścia w życieUstawa z dnia 26.01.2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r. poz. 403). .

W związku z tym nowelizacja Kodeksu karnego z 2022 r. finalnie weszła w życie w dniu 1.10.2023 r.Ustawa z dnia 7.07.2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r. poz. 2600); Ustawa z dnia 26.01.2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r. poz. 403). Wyjątkiem są nieliczne przepisy ustawy z dnia 7.07.2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, których część weszła w życie z dniem 14.03.2023 r. oraz część wejdzie w życie w dniu 1.01.2026 r. Jak wynika z uzasadnienia projektu tej nowelizacji, dostrzeżono potrzebę wzmocnienia ochrony prawnokarnej przed najcięższymi kategoriami czynów zabronionych poprzez zaostrzenie odpowiedzialności karnej, m.in. za najpoważniejsze przestępstwa skierowane przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, popełnione zwłaszcza na szkodę małoletnichUzasadnienie do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw z 22.02.2022 r., s. 1, https://www.sejm.gov.pl/Sejm9.nsf/PrzebiegProc.xsp?nr=2024, dostęp: 15.08.2025 r.. Ustawa zmieniająca Kodeks karny z 2022 r. przewidziała podwyższenie ustawowych zagrożeń karnych za najpoważniejsze przestępstwa, przy czym zdecydowana większość wprowadzonych podwyższeń sankcji polega wyłącznie na podwyższeniu górnego zagrożeniaUzasadnienie do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw z 22.02.2022 r., s. 1.. Ustawodawca poprzez zwiększenie sankcji dążył do ugruntowania w świadomości prawnej wysokiej karygodności konkretnych czynów, a tym samym nieopłacalności podejmowania zachowań godzących w dobra prawne, stanowiące przedmiot ochrony prawa karnegoUzasadnienie do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw z 22.02.2022 r., s. 2, 3.. Nowelizacja polskiej ustawy karnej z 2022 r. wprowadziła zmiany w art. 200Ustawa z dnia 7.07.2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r. poz. 2600).. Wobec tego w stanie prawnym, który zaczął obowiązywać od 1.10.2023 r., przepis art. 200 § 1 przewiduje wyższą sankcję karną – i tak na jego mocy kryminalizowane jest obcowanie płciowe z małoletnim poniżej lat 15 lub dopuszczanie się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej lub doprowadzanie jej do poddania się takim czynnościom albo do ich wykonania, pod karą pozbawienia wolności od lat 2 do 15Ustawa z dnia 7.07.2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r. poz. 2600).. Ponadto opisywana nowelizacja dodała w art. 200 kolejną jednostkę redakcyjną – § 6. Stosownie do tego uregulowania – skazując sprawcę, który popełnił przestępstwo określone w § 1, 3 lub 4 wobec małoletniego, który w chwili czynu pozostawał w stosunku zależności od sprawcy, w szczególności pod jego pieczą, lub z wykorzystaniem krytycznego położenia małoletniego, sąd orzeka karę pozbawienia wolności przewidzianą za przypisane sprawcy przestępstwo w wysokości od dolnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowęUstawa z dnia 7.07.2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r. poz. 2600).. Występując z propozycją wprowadzenia art. 200 § 6 do Kodeksu karnego, projektodawca miał na celu zwiększenie ochrony osób małoletnich, pozostających w stosunku zależności od sprawcy lub z wykorzystaniem krytycznego położenia małoletniegoUzasadnienie do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw z 22.02.2022 r., s. 74, 75..

PODSUMOWANIE

Na podstawie uwag przedstawionych w niniejszym artykule można dostrzec, jak regulowane były stosunki seksualne dorosłych z dziećmi, początkowo przez akty prawne państw zaborczych, a następnie w polskich ustawach karnych. Chcąc dokonać podsumowania tej pracy, trzeba wskazać, że pomimo różnic w kształtowaniu granicy wieku osoby małoletniej, po przekroczeniu której sprawca czynu zabronionego ponosił odpowiedzialność karną, wszystkie ustawy karne państw zaborczych kryminalizowały kontakty seksualne z udziałem małoletniegoJ. Dworas-Kulik, Rys historyczny przestępstwa o charakterze pedofilskim..., s. 39.. Rosyjski Kodeks Tagancewa z 1903 r. zawierał przepisy dotyczące nierządu, które ujmowały stosunki o charakterze seksualnym bardzo kazuistycznieN. Tagancew, Kodeks karny..., s. 654; J. Warylewski, Przestępstwa seksualne..., s. 191, 192.. Analiza unormowań zawartych w tym akcie prawnym prowadzi do wniosku, że na jego gruncie wyróżniono trzy kategorie wiekowe w związku z penalizacją czynów lubieżnych – dziecko niemające 14 lat, nieletni od lat 14 do 16 oraz osoba płci żeńskiej, która ukończyła 16 lat. Ponadto odrębne przepisy zapewniały karalność pederastii popełnionej z nieletnim od lat 14 do 16 i pederastii, której dopuszczono się z dzieckiem do lat 14. Co więcej, kryminalizowane było w Kodeksie Tagancewa uwiedzenie do obcowania płciowego panny w wieku od 14 do 21 lat, obcowanie płciowe z nieletnią od lat 14 do 16, a także obcowanie płciowe z dzieckiem do lat 14. Regulacje te określały dodatkowo okoliczności popełnienia stypizowanych tam przestępstw. Wysokość sankcji była więc uzależniona od wieku i od szczególnych wypadków kwalifikacji.   Kodeks karny niemiecki, równie kazuistyczny, operował terminem czynu nierządnego. Poza szczegółowym sprecyzowaniem okoliczności popełnienia czynu zabronionego, ustawa ta zabraniała czynów nierządnych z osobami niemającymi   14 lat. Istniał też przepis zabraniający uwodzenia do cielesnego obcowania dziewczęcia nieposzlakowanego, które nie ukończyło jeszcze 16 lat życia. Ustawa karna austriacka z kolei przewidywała karalność nadużycia cielesnego w celu dogodzenia swojemu popędowi zmysłowemu, chłopca lub dziewczyny poniżej 14. roku życia, co stanowiło zbrodnię zhańbienia. Przestępstwem w myśl tej ustawy było też, uważane za zgwałcenie, pozamałżeńskie spółkowanie cielesne z kobietą, która nie ukończyła 14 lat.

W przypadku tego aktu normatywnego wysokość kar również zależała od okoliczności towarzyszących przestępstwu. Ustawa karna austriacka zawierała także dwa artykuły, które odnosiły się do zbeszczeszczenia małoletniej córki albo krewnej pana albo pani domu przez domownika oraz skłaniania do nierządu małoletniego syna albo małoletniego krewnego domu przez służącą, pozostającą u rodziny na służbie. Węgierska ustawa karna o zbrodniach i występkach uznawała za przestępstwo czynu lubieżnego angażowanie się przez mężczyznę w aktywność seksualną z porządną młodą dziewczyną w wieku poniżej 14. roku życia. W świetle ustaw karnych państw zaborczych co do zasady więc granicę wieku dziecka, przed której przekroczeniem nie można było podejmować względem niego czynności seksualnych, stanowiło 14 lat. Warto nadmienić, że zarówno na gruncie Kodeksu karnego niemieckiego, Ustawy karnej austriackiej, jak też Węgierskiej ustawy karnej, sprawcy przestępstw związanych z seksualnym wykorzystywaniem najmłodszych groziło, po spełnieniu warunków opisanych w konkretnych przepisach wymienionych aktów prawnych, więzienie dożywotnie.   W pierwszym polskim Kodeksie karnym Makarewicza z 1932 r. przestępstwo pedofilii funkcjonowało pod pojęciem zabronionego czynu nierządnego. Zgodnie z tym Kodeksem, uznawanym za wzór techniki legislacyjnej, granica wieku przyzwolenia na kontakty seksualne dorosłego z dzieckiem wynosiła 15 lat. Kodeks Makarewicza przyjął, że w przypadku osób poniżej 15. roku życia nawet dobrowolnie wyrażona zgoda na dokonanie czynności seksualnych nie ma znaczenia i nie wpływa na bezprawność czynu, ponieważ osoba w tym wieku jest pozbawiona zdolności do wyrażenia prawnie skutecznej zgody, jak też do rozpoznania jej znaczeniaJ. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem..., s. 484; Z. Papierkowski, Prawo karne (część szczegółowa)..., s. 108; S. Glaser, A. Mogilnicki, Kodeks karny – Komentarz..., s. 660; J. Warylewski, Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej..., s. 148.. Przy dziecku w wieku poniżej lat 15 zachodził jeszcze wzgląd na interes gatunku, gdyż uznano, że czyn nierządny, poczyniony zwłaszcza wobec tak młodej osoby, prowadzi do wyniszczenia moralnego i fizycznegoCyt. za: J. Warylewski, Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej..., s. 148..

Na podstawie Kodeksu karnego z 1932 r. karalne było także dopuszczenie się czynu nierządnego w obecności osoby, która nie ukończyła 15 latRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11.07.1932 r. – Kodeks karny (Dz.U. nr 60 poz. 571)..   Kodeks karny z 1969 r. posługiwał się terminem czynu lubieżnego, który to termin jest szerszy zarówno od pojęcia czynu nierządnego, jak też od pojęcia obcowania płciowegoL. Hochberg, Przestępstwa przeciwko życiu..., s. 42.. Ustawodawca chciał bowiem stworzyć takie określenie, które objęłoby swoim zakresem nie tylko stosunki cielesne, polegające na obcowaniu płciowym lub na podobnym zachowaniu, lecz jakiekolwiek wykorzystanie osoby poniżej lat 15 dla celów seksualnychM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 96.. Podobnie zatem jak w Kodeksie Makarewicza, również ustawa karna z 1969 r. przyjęła założenie, według którego osoba poniżej 15. roku życia nie jest rozwinięta na tyle, żeby przyswoić system norm oraz kanony obyczajowe pozwalające na podjęcie prawnie wiążącej decyzji w zakresie dyspozycji seksualnej, jak też takie, że wczesne rozpoczęcie życia seksualnego przez taką osobę może niekorzystnie wpłynąć na jej dalszy rozwój psychiczny i fizycznyM. Filar, Przestępstwa seksualne..., s. 89.. Co ciekawe, na gruncie tego aktu normatywnego istniał też przepis penalizujący dopuszczenie się czynu nierządnego w obecności osoby poniżej lat 15.   Przechodząc do Kodeksu karnego z 1997 r., należy skonstatować, że przepisy regulujące przestępstwa na tle seksualnym zostały na jego gruncie znacznie zmienione w porównaniu z dwiema wcześniejszymi polskimi ustawami karnymiJ. Wojciechowski, Kodeks karny..., s. 371.. Zmiany te dotyczyły zarówno usytuowania wszystkich przestępstw związanych z seksualnością człowieka, terminologii używanej wobec tych przestępstw, znamion niektórych typów czynów zabronionych, a także został wprowadzony inny podział zachowań seksualnych J. Wojciechowski, Kodeks karny..., s. 371; J. Piórkowska-Flieger (w:) Kodeks karny – Komentarz…, s. 377.. Granica wieku przyzwolenia jednak pozostała taka sama. Ustawodawca przyjął brak możliwości wyrażenia prawnokarnie skutecznej zgody w sferze życia seksualnego przez osobę, która nie ukończyła 15. roku życiaPostanowienie Sądu Najwyższego z 17.11.2021 r., II KK 490/21, Lex nr 3330813.. W efekcie tego, nawet jeżeli taka zgoda zostanie wyrażona przez małoletniego w wieku poniżej 15 lat, zgoda ta będzie uznana za nieskutecznąK. Lipiński (w:) Kodeks Karny – Część szczególna..., s. 642. .

Małoletni może natomiast skutecznie wyrazić brak takiej zgodyM. Budyn-Kulik, M. Kulik (w:) Kodeks Karny, Część szczególna..., s. 726.. Rozdział XXV aktualnego Kodeksu karnego, zawierający przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, cieszy się szczególnym zainteresowaniem prawodawcyK. Lipiński (w:) Kodeks Karny – Część szczególna..., s. 606. . Przepisy znajdujące się w tym rozdziale były wielokrotnie nowelizowaneK. Lipiński (w:) Kodeks Karny – Część szczególna..., s. 606. . Zauważalna jest również tendencja do zwiększania zakresu punitywności przestępstw określonych w tym rozdziale, jak też do wprowadzania nowych typów czynów karalnychK. Lipiński (w:) Kodeks Karny – Część szczególna..., s. 606. . Warto ponownie zwrócić uwagę na istotną zmianę w treści art. 200, którą stanowiło wprowadzenie znamion „obcuje płciowo” oraz „dopuszcza się”, nowelizacją z2004 r. M. Filar, Kodeks Karny – Komentarz..., s. 831.W wersji pierwotnej art. 200 § 1 ustawodawca posłużył się wyrażeniem „doprowadza”, które sugerowało, że karalność pedofilii dotyczy tylko tych sytuacji, w których jedynie sprawca jest osobą aktywnie inicjującą podjęcie określonych zachowań seksualnych, a co się z tym wiąże – to od samego sprawcy miał pochodzić zamiarM. Filar, Kodeks Karny – Komentarz..., s. 831; A. Marek, Kodeks Karny – Komentarz, wyd. 4..., s. 391.. Rozwiązanie takie, jak wskazuje się w doktrynie, nie zapewniało całkowitej ochrony małoletnich poniżej lat 15 przed czynnościami na tle seksualnym, popełnionych względem nichM. Filar, Kodeks Karny – Komentarz..., s. 832.. Od momentu wprowadzenia tych znamion do art. 200 sprawca przestępstwa pedofilii ponosi zaś odpowiedzialność karną nawet wówczas, gdy stroną aktywną, czyli doprowadzającą do czynności seksualnych, jest osoba w wieku poniżej lat 15M. Filar, Kodeks Karny – Komentarz..., s. 832.. Wprowadzenie tych znamion do art. 200 § 1 było więc słusznym zabiegiem polskiego ustawodawcy.   Regulacja z art. 200 § 1 przewiduje bezwzględny zakaz podejmowania jakichkolwiek czynności o charakterze seksualnym wobec osoby poniżej 15. roku życiaS. Hypś (w:) Kodeks Karny – Komentarz..., s. 1197.. Szczegółowe rozważania nad przestępstwem pedofilii oraz nad czynami zabronionymi pozostającymi w związku z nim w obecnie obowiązującym Kodeksie karnym z 1997 r. stanowią przedmiot odrębnych opracowań Autorki.