7-8
2018
lipiec-sierpień
W następnym numerze
Prenumerata
Miesięcznik Palestra
Orzecznictwo Izby Karnej i Izby Wojskowej Sšdu Najwyższego
Rocznik OSN w sprawach karnych
Kontakt
Kolegium
www.palestra.pl środa, 19 grudnia 2018
*artykuł


 Palestra 7-8/2001


Maria Magdalena Kenig-Witkowska, prof. dr hab., UW (Warszawa)

Afrykański Trybunał Praw Człowieka i Ludów

9 czerwca 1998 r. Zgromadzenie Szefów Państw i Rządów Organizacji Jedności Afrykańskiej (OJA) przyjęło Protokół do Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów, ustanawiający Afrykański Trybunał Praw Człowieka i Ludów, który ma być organem uzupełniającym dla Afrykańskiej Komisji Praw Człowieka i Ludów w wykonywaniu sprawowanego przez nią mandatu ochrony tych praw1.

Dotychczas funkcjonujący afrykański system ochrony praw człowieka opiera się na Afrykańskiej Karcie Praw Człowieka i Ludów – regionalnym akcie prawa międzynarodowego, który ma charakter bardziej promujący niż chroniący prawa człowieka, z dość ułomnym mechanizmem zapewniającym wprowadzenie w życie jego postanowień. Organem ustanowionym przez Kartę dla promocji i ochrony tych praw jest Afrykańska Komisja Praw Człowieka i Ludów. Ta pierwsza rola Komisji została określona w Afrykańskiej Karcie bardzo ogólnie i zawiera się głównie w zadaniu studiowania i publikowania informacji, jak też formułowaniu wytycznych dla interpretacji Karty (art. 45). W ramach funkcji określonych jako ochrona praw człowieka i ludów (art. 45 p. 2) Komisja może rozpatrywać zawiadomienia od państw o naruszeniu postanowień Karty (art. 47, 48 49) i zawiadomienia inne niż te od państw–stron Karty (art. 55). Te ostatnie obejmują więc również zawiadomienia indywidualne i pochodzące od grup lub organizacji (np. NGO).

Karta nie nakłada więc w zasadzie ograniczeń co do podmiotu składającego zawiadomienie dając potencjalnie duże możliwości dla wypełniania przez Komisję jej mandatu ochrony praw człowieka.

Jednakże wymogi formalne, którym muszą sprostać takie doniesienia powodują, że Komisja nie wykorzystuje swego potencjału, zwłaszcza w przypadku skarg indywidualnych (art. 56 i 58). Formuła Komisji dla rozważania tzw. innych zawiadomień jest odbiciem formuły przyjętej przez Komitet Praw Człowieka. Decyzje Komisji nie są wiążące i nie ma żadnych mechanizmów zapewniających ich przestrzeganie.

Niejasne jest w świetle przepisów Karty jakie są konsekwencje stwierdzenia przez Komisję, że jakieś prawa zostały naruszone. Zgodnie bowiem z art. 58

Afrykańskiej Karty Komisja może zwrócić uwagę Zgromadzenia Szefów Państw i Rządów OJA jedynie na serie poważnych lub masowych naruszeń praw człowieka i ludów. W takich przypadkach Zgromadzenie może zwrócić się do Komisji o przeprowadzenie pogłębionego studium tych spraw i przedłożenie raportu łącznie z rekomendacjami. Nie wydaje się aby z przepisów tych wynikała możliwość przedkładania Zgromadzeniu innych spraw niż wzmiankowane w art. 58. Jednakże z praktyki Komisji wynika, iż przekazuje ona Zgromadzeniu wszystkie swoje uwagi i obserwacje. Wszystkie środki podjęte przez Komisję w ramach postanowień Karty pozostają tajne, chyba że Zgromadzenie Szefów Państw i Rządów zadecyduje inaczej. Również sprawozdania Komisji są publikowane przez jej Przewodniczącego na mocy decyzji Zgromadzenia (art. 59).

W ostatnich latach Komisja próbowała wzmocnić efektywność systemu skarg indywidualnych2. Do 1997 r. Komisja otrzymała nieco ponad 200 zawiadomień nie pochodzących od państw co odpowiada mniej więcej liczbie skarg wniesionych do Komitetu Praw Człowieka w pierwszym dziesięcioleciu jego pracy, co nie rozczarowuje zważywszy na trudności, z którymi Komisja boryka się od początku swego działania. Liczba ta jednak bardzo znacznie odbiega od ilości skarg, które w swej pierwszej dekadzie otrzymała Europejska Komisja Praw Człowieka3.

Zgodnie z postanowieniami Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów materialną podstawą prac Komisji są akty międzynarodowego prawa praw człowieka i ludów, w szczególności postanowienia różnych afrykańskich dokumentów dotyczących tej materii, Karta Narodów Zjednoczonych, Karta Organizacji Jedności Afrykańskiej, Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, inne dokumenty przyjęte przez ONZ i kraje afrykańskie w sferze praw człowieka i ludów, jak również postanowienia różnych dokumentów przyjętych w ramach organizacji wyspecjalizowanych systemu ONZ, których członkami są strony Afrykańskiej Karty (art. 60). Jako pomocnicze środki określania zasad prawa, Komisja bierze także pod uwagę ogólne lub specjalne konwencje międzynarodowe ustalające normy specjalnie uznane przez państwa OJA, afrykańską praktykę zgodną z międzynarodowymi normami praw człowieka i ludów, zwyczaje przyjęte powszechnie przez prawo, ogólne zasady prawa uznane przez państwa afrykańskie, jak również procedury prawne i doktrynę (art. 61 Karty).

Komisja nie posiada uprawnień decyzyjnych. Może jedynie badać sprawy, czynić zalecenia i dążyć do polubownego załatwienia sprawy. Swoje raporty przekazuje jednak do decyzji Zgromadzenia Szefów Państw i Rządów OJA, które jest rzeczywistym organem decyzyjnym w afrykańskim systemie popierania i ochrony praw człowieka.

Procedura sprawozdań składanych przez państwa, tak zasadnicza dla systemu ONZ, jak i amerykańskiego ochrony praw człowieka, tylko w części została określona przez Afrykańską Kartę. Wprawdzie zgodnie z przepisem artykułu 62 Karty państwa mają obowiązek składania sprawozdań dotyczących środków podjętych w celu urzeczywistnienia praw i wolności zawartych w Karcie, ale Komisja nie została wyposażona w Karcie w kompetencje ich studiowania. Dopiero później Zgromadzenie Szefów Państw i Rządów powierzyło Komisji to zadanie. Zgodnie ze zmienionymi przepisami proceduralnymi Komisji z 6 października 1995 r. raporty mają być badane publicznie. Po rozpatrzeniu raportu Komisja komunikuje swe komentarze i uwagi danemu państwu4.

Mimo że Afrykańska Karta Praw Człowieka i Ludów weszła w życie w 1987 r. wiele państw afrykańskich nie przedstawiło jeszcze żadnego raportu. Należy mieć nadzieję, że przyszła praktyka Trybunału pomoże w wyjaśnieniu roli Komisji również w tej sprawie, bowiem, jak stanowi Protokół do Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów ustanawiający Afrykański Trybunał Praw Człowieka i Ludów, Trybunał ma być organem uzupełniającym i wzmacniającym funkcje Afrykańskiej Komisji Praw Człowieka i Ludów (Preambuła i art. 1 Protokołu).

Struktura Trybunału

Zgodnie z art. 11 i 14 Protokołu Trybunał będzie się składał z 11 sędziów wybranych przez Zgromadzenie Szefów Państw i Rządów Organizacji Jedności Afrykańskiej w tajnym głosowaniu. Rozwiązanie to przypomina podobny przepis dotyczący Inter-amerykańskiego Trybunału Praw Człowieka i wydaje się bardzo właściwe ze względu na dużą ilość państw-stron Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów.

Sędziowie będą wybierani spośród pracowników o wysokich walorach moralnych, uznanych kwalifikacjach zawodowych lub akademickich oraz posiadających doświadczenie w materii praw człowieka. W Trybunale winna być zapewniona właściwa reprezentacja głównych regionów Afryki i ich podstawowych tradycji prawniczych (art. 14). Sędziami nie mogą być dwaj obywatele tego samego państwa. Każde państwo-strona Protokołu może zaproponować trzech kandydatów, z których co najmniej dwóch musi być obywatelami tego państwa. W procesie wyboru sędziów przez Zgromadzenie powinna być również zapewniona właściwa reprezentacja płci.

Sędziowie Trybunału będą wybierani na 6 lat i mogą być wybrani ponownie tylko jeden raz. Mandat czterech spośród sędziów wybranych w pierwszych wyborach wygasa z upływem 2 lat a mandat czterech z pozostałych sędziów wybranych w tych wyborach wygasa z upływem 4 lat. Nazwiska tych sędziów zostaną wylosowane przez Sekretarza Generalnego OJA niezwłocznie po zakończeniu pierwszych wyborów. Sędzia wybrany na miejsce sędziego, którego kadencja jeszcze nie upłynęła będzie sprawował swój urząd do zakończenia kadencji poprzednika. Wszyscy sędziowie z wyjątkiem Przewodniczącego będą sprawowali swoje urzędy w niepełnym wymiarze czasu. Zgromadzenie Szefów Państw i Rządów może zmienić tę zasadę, jeżeli uzna to za właściwe (art. 15).

Zgodnie z przepisami Protokołu, żaden sędzia nie może brać udziału w sprawie, w której już uprzednio występował jako doradca, adwokat lub przedstawiciel jednej ze stron, członek składu sędziowskiego w sądzie państwowym lub międzynarodowym, członek komisji śledczej lub w jakiejkolwiek innej funkcji. Wątpliwości w tej kwestii rozstrzygnie Trybunał. Państwa afrykańskie zdecydowały się na dodatkowe wzmocnienie zasady bezstronności sędziów stanowiąc w art. 22 Protokołu, że sędziowie

– obywatele państwa, którego sprawa toczy się przed Trybunałem są ze sprawy wyłączeni. Jest to znacząca różnica w stosunku do innych sądów praw człowieka. Istniejące regionalne systemy ochrony praw człowieka, jak również Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości zapewniają reprezentację państwa w sprawie przez nominację sędziego ad hoc albo w inny sposób5. Odejście od tego modelu było zapewne reakcją państw afrykańskich na problemy, z którymi w tej materii boryka się Komisja. Protokół zapewnia sędziom pełną niezawisłość oraz immunitety dyplomatyczne zgodnie z prawem międzynarodowym (art. 17).

Kompetencje sądownicze

Trybunału

Trybunał, mimo że określony w art. 2 Protokołu jako organ uzupełniający Komisję w wykonywaniu jej mandatu ochrony praw człowieka, posiada określone własne kompetencje i procedurę postępowania. Protokół wyposażył Trybunał zarówno w kompetencje sądownicze jak i opiniodawcze.

Na zasadzie art. 3 Protokołu Trybunał może rozstrzygać wszystkie wniesione do niego sprawy i spory dotyczące interpretacji i stosowania Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów, Protokołu do Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów i innych mających znaczenie aktów praw człowieka ratyfikowanych przez państwa w sprawie. W przypadku sporu o kompetencje Trybunału w sprawie, decyzje podejmuje Trybunał (art. 3 pkt 2).

W orzekaniu Trybunał stosuje przepisy Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów i innych mających znaczenie aktów praw człowieka ratyfikowanych przez zainteresowane państwa (art. 7). Formuła przyjęta w tej materii przez Protokół odbiega nieco od formuły przyjętej przez Afrykańską Kartę dla prac Komisji (art. 60 i 61). Wydaje się, że jej niewątpliwą zaletą może być przyczynienie się do wprowadzania w życie również innych niż afrykańskie instrumentów praw człowieka.

Rozwiązanie przyjęte przez Protokół nie budzi wątpliwości gdy chodzi o kompetencje sądownicze Trybunału, który stosuje prawo obowiązujące strony w sporze. Nasuwa się jednak pytanie, jak Trybunał ma postąpić przy wydawaniu opinii doradczych, kiedy nie zostało określone, jak wiele państw i które z nich muszą ratyfikować odpowiedni akt prawa międzynarodowego, którego dana opinia ma dotyczyć. Można by postawić tezę, że w grę mogą wchodzić jedynie regionalne afrykańskie akty prawa międzynarodowego ratyfikowane przez wszystkie strony Protokołu. Jednak doświadczenia Inter-amerykańskiego Trybunału w tym przedmiocie, które wydają się być w wielu miejscach wzorcem dla rozwiązań afrykańskich, wskazują na szeroką interpretację przepisu, włączającą wszystkie traktaty praw człowieka obowiązujące w jednym lub wielu państwach6.

Kolejny problem może pojawić się przy okazji interpretacji przez Trybunał Afrykański jakiegoś aktu prawa międzynarodowego, gdy mamy już do czynienia z jego interpretacją dokonaną przez organ do tego upoważniony, jak np. Komitet Praw Człowieka ONZ dla Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych. W takich przypadkach sprawą niezwykle istotną będzie dla Trybunału zharmonizowanie jego interpretacji z interpretacją innych organów co może się przyczynić do rozwoju powszechnej praktyki prawnomiędzynarodowej w tej materii.

W ramach kompetencji ratione personac (art. 5), Protokół daje Trybunałowi podobne uprawnienia, jak w systemie inter-amerykańskim. Trybunał może więc rozpatrywać sprawy wniesione przez Komisję, państwa-strony, które wcześniej wniosły sprawę do Komisji, państwa-strony przeciwko którym sprawa została wniesiona do Komisji, państwa-strony, których obywatele są ofiarami pogwałcenia praw człowieka oraz sprawy wniesione przez afrykańskie organizacje międzyrządowe, jak też inne państwo zainteresowane w sprawie, po złożeniu odpowiedniego wniosku i uzyskaniu zgody Trybunału.

Trybunał może również upoważnić jednostki i odpowiednie organizacje pozarządowe (NGO) posiadające status obserwatora przed Komisją, do bezpośredniego składania skarg [art. 5 (3)]. Obowiązującą w tym przypadku procedurę określa art. 34 (6) stanowiący, że w każdym czasie od ratyfikacji Protokołu państwo może złożyć oświadczenie o akceptacji kompetencji Trybunału w sprawach wniesionych do Trybunału w tym trybie. Trybunał nie będzie rozpatrywał spraw wniesionych w trybie art. 5 (3) bez otrzymania takiego oświadczenia. Należy zauważyć, że inaczej niż w przypadku procedury Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Afrykański Trybunał nie jest wyłączony z rozpatrywania spraw, które Komisja uznała za niedopuszczalne7.

Możliwość wniesienia skargi bezpośrednio do Trybunału bez uprzedniego jej rozpatrzenia przez Komisję jest rozwiązaniem wyjątkowym na tle przyjętych przez inne systemy ochrony praw człowieka. Możliwość taką ma przede wszystkim państwo, którego obywatel jest ofiarą naruszenia praw człowieka. Zważywszy jednak na słabe funkcjonowanie takich procedur w państwach afrykańskich, możliwość taka wydaje się raczej teoretyczna. Nieco mniej teoretyczna wydaje się natomiast opisana wyżej procedura z art. 5 (3), chociaż i w tym przypadku jej uruchomienie będzie zależało od złożenia przez państwo odpowiedniego oświadczenia.

Zasadniczą sprawą, którą Protokół pozostawia w dużym stopniu otwartą jeśli chodzi o określenie kompetencji ratione materiae Trybunału jest kwestia precyzyjnego określenia kryteriów dopuszczalności skargi. Dla Komisji kryteria te zostały określone w art. 56 Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów. Przepis ten zgodnie z art. 6 (2) Protokołu będzie jedynie brany pod uwagę przez Trybunał przy określeniu dopuszczalności skargi, co siłą rzeczy osłabia jego znaczenie i czyni kryteria w nim zawarte mało precyzyjnymi, dając tym samym Trybunałowi znaczną dowolność w podejmowaniu decyzji w tej materii. Dowolność tę potwierdza również paragraf 3 artykułu 6 stanowiący, że Trybunał może rozpatrzyć sprawę lub odesłać ją do Komisji. Należy też zauważyć, że wprawdzie Trybunał może zasięgać opinii Komisji o dopuszczalności skargi w sprawach wniesionych według procedury art. 5 (3), ale opinia taka nie jest dla Trybunału wiążąca.

Kompetencje opiniodawcze Trybunału

Na żądanie Organizacji Jedności Afrykańskiej, każdego z jej organów lub państwa członkowskiego Organizacji, jak też każdej organizacji afrykańskiej uznanej przez OJA, Trybunał może wydawać opinie doradcze dotyczące każdej kwestii prawnej związanej z Afrykańską Kartą Praw Człowieka i Ludów lub innym aktem praw człowieka. Warunkiem jest aby wydawana opinia nie pozostawała w związku ze sprawą będącą przedmiotem badań Trybunału. Trybunał uzasadni swoją opinię a każdy z sędziów będzie miał prawo do wyrażenia opinii odrębnej (art. 4). Podobne przepisy znajdujemy w kompetencjach Europejskiego i Inter-amerykańskiego Trybunału Praw Człowieka (art. 64 Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka i Protokół Drugi i Jedenasty do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności). Oczywiście opinie doradcze Trybunału afrykańskiego, podobnie jak w przypadku innych sądów, nie mają mocy wiążącej ale w praktyce mogą stanowić ważny, dynamiczny element postępowej interpretacji konwencji praw człowieka.

W związku z tym, że również Komisja zachowuje prawo do wydawania opinii doradczych [art. 45 (3) Afrykańskiej Karty], stosunek między oboma organami w tej kwestii pozostaje niejasny w świetle przepisów obu dokumentów i może prowadzić do osłabienia pozycji każdego z nich. Jak się wydaje, problem ten może być łatwo rozwiązany przez zharmonizowanie współpracy obu organów w materii interpretacji przepisów Karty i Protokołu w celu uniknięcia podwójnych opinii w tej samej kwestii. Ponieważ zgodnie z brzmieniem art. 4 (1) Trybunał „może” wydawać opinie doradcze, do jego uznania pozostaje więc sprawa skorzystania z tego uprawnienia. Natomiast art. 45 (3) Afrykańskiej Karty stanowi, że funkcją Komisji „będzie” m.in. interpretowanie przepisów. Taka formuła zakłada wprawdzie w swoim brzmieniu pewien imperatyw działania, ale skoro kwestia ta pozostaje do uznania Trybunału, to wydawałoby się, że pozostaje ona też do uznania Komisji. Argumentem za taką interpretacją byłby również przepis art. 41, wzorcowej dla afrykańskiego systemu Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka formułujący obowiązki i możliwości Amerykańskiej Komisji Praw Człowieka, który stanowi, że do tych obowiązków i możliwości należy m.in. odpowiadanie na pytania państw członkowskich dotyczące praw człowieka oraz zapewnienie tym państwom, w granicach swoich możliwości, usług doradczych, o które państwa te poproszą.

Procedura i decyzje

Protokół stanowi, że posiedzenia Trybunału są publiczne. Trybunał może jednak zarządzić posiedzenia zamknięte, jeśli tak postanowi w swoim regulaminie wewnętrznym. Każda ze stron będzie reprezentowana przez wybranego przez siebie doradcę prawnego, a jego usługi prawne mogą być bezpłatne, jeżeli interes sprawiedliwości tego wymaga. Osoby występujące w charakterze świadków lub reprezentantów stron będą korzystały z ułatwień i ochrony koniecznych dla wykonywania swych obowiązków w Trybunale, zgodnie z przepisami prawa międzynarodowego (art. 10).

Szczegółowe warunki rozpatrywania spraw określa regulamin wewnętrzny Trybunału skonstruowany w sposób mający na uwadze komplementarność Komisji i Trybunału (art. 8). Być może w tej materii Trybunał będzie inspirował się przykładem europejskiego systemu ochrony praw człowieka i wypracowanym tam modelem określającym stosunki między Komisją i Trybunałem.

W zasadzie sprawa przed Trybunałem odbywa się publicznie, chyba że Trybunał zadecyduje inaczej. Quorum dla rozpatrywania spraw stanowi co najmniej 7 sędziów. Trybunał prowadzi przesłuchania stron i zarządza dochodzenia, jeśli uzna to za właściwe. Wydaje się, iż podobnie jak w systemie inter-amerykańskim i europejskim możliwość prowadzenia dochodzenia na miejscu nie będzie miała dużego znaczenia ze względu na czas i konieczne środki. Strony w sprawie winny zapewnić ułatwienia i pomoc w sprawnym załatwieniu sprawy. Trybunał może próbować rozstrzygnąć sprawę polubownie (ă l’amiable) zgodnie z przepisami Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów (art. 9).

Trybunał wyroku na podstawie dowodów (pisemnych i ustnych), włączając zeznania ekspertów (art. 26). Jeśli Afrykański Trybunał Praw Człowieka i Ludów stwierdzi, że miało miejsce naruszenie praw człowieka i ludów, może on zarządzić podjęcie właściwych kroków dla zaradzenia tego rodzaju sytuacjom, włączając w to kompensacje lub reparacje [art. 27(1)].

Na wzór trybunałów europejskiego i inter-amerykańskiego ochrony praw człowieka, afrykański Trybunał przyjmie, w sprawach wyjątkowej wagi i pilności oraz gdy jest to konieczne do uniknięcia niemożliwej do naprawienia szkody osobistej, środki tymczasowe, które uzna za stosowne [art. 27 (2)]. Protokół nie zawiera jednak przepisów dotyczących prawnych skutków podjęcia tego rodzaju środków. Stanowi on jedynie, że państwa członkowskie podejmą kroki podporządkowujące się decyzji Trybunału w sprawie, w której są stroną (art. 30).

Przepisy Protokołu stanowią, że Trybunał wydaje wyrok w ciągu 90 dni od daty zamknięcia sprawy. Wyrok przyjęty większością głosów jest ostateczny i nie podlega apelacji, ale w świetle nowych dowodów Trybunał może poddać rewizji swoją decyzję. Wyrok Trybunału będzie odczytany publicznie a strony zostaną powiadomione o tym fakcie w odpowiednim czasie. Do każdego wyroku podane będzie uzasadnienie. Jeśli wyrok nie odzwierciedla, w całości lub w części, jednomyślnej opinii sędziów, każdy sędzia będzie miał prawo dołączyć do wyroku swoje odrębne stanowisko (art. 28).

Protokół zawiera szereg przepisów dotyczących wprowadzania w życie wyroków Trybunału. Strony w sprawie będą zawiadomione o wyroku i wyrok ten będzie przekazany również do państw członkowskich OJA i do Komisji (art. 29). Organem OJA zawiadamianym o wyroku będzie też Rada Ministerialna OJA, która monitoruje wykonanie wyroku z ramienia Zgromadzenia Szefów Państw i Rządów OJA [art. 29 (2)]. Ale nie tylko Rada Ministerialna jest włączona w tę procedurę. I tak, Trybunał w swoim rocznym raporcie powinien wskazać te państwa, które nie zastosowały się do decyzji Trybunału (art. 31).

Ponieważ nie ma przepisu dotyczącego tajności tego rodzaju informacji, raport taki może być publikowany, co daje pewne możliwości społeczności międzynarodowej włączania się w ten proces. Ten rodzaj jawności właściwy dla systemu inter-amerykańskiego, oenzetowskiego (ECOSOC) i praktyki Komitetu Praw Człowieka, wydaje się być istotnym narzędziem dla wzmocnienia mechanizmu ochrony praw człowieka w Afryce.

Niektóre zagadnienia efektywności Trybunału

Ustanowienie Afrykańskiego Trybunału Praw Człowieka i Ludów jest kolejnym krokiem w kierunku ustanowienia właściwych mechanizmów ochrony praw człowieka w Afryce, przez dodanie elementu niezależności funkcjonalnej sądu do istniejącego już systemu ustanowionego przez Afrykańską Kartę Praw Człowieka i Ludów. Afrykańska Karta Praw Człowieka i Ludów inaczej niż podobne regionalne akty prawa międzynarodowego w tej materii nie wyposażyła systemu afrykańskiego w mechanizm sądowy. Przyjmując Protokół, państwa afrykańskie podjęły więc wysiłek wypełnienia istniejącej i dającej się odczuć w praktyce luki, przyczyniając się tym do postępowego rozwoju prawa międzynarodowego. Przez ustanowienie Trybunału, Afrykańska Komisja Praw Człowieka i Ludów, przeciążona rolą promocji praw człowieka i w dużej części sparaliżowana w wykonywaniu swoich funkcji ochrony tych praw, ma szanse otrzymać instytucjonalne wsparcie w wykonywaniu mandatu nałożonego na nią przez Afrykańską Kartę.

Jak wynika z praktyki różnych instytucji międzynarodowej ochrony praw człowieka, nawet najlepiej skonstruowany system sądowej ochrony tych praw, w tym również system ustanowiony w Protokole, nie będzie funkcjonował bez zapewnienia mu odpowiednich warunków wstępnych. Jak bardzo trafnie zauważył były Przewodniczący Afrykańskiej Komisji Praw Człowieka i Ludów Ibrahim A. Badawi El-Sheikh, sukces Trybunału będzie zależał od efektywności całego afrykańskiego regionalnego systemu prawa. Jego zdaniem OJA musi zapewnić Trybunałowi środki ludzkie i materialne, zaś Afrykańska Komisja powinna uzyskać zdecydowane wsparcie Organizacji i państw członkowskich w wykonywaniu swego mandatu. Rada Ministerialna OJA powinna bardziej angażować się w kwestie praw człowieka, tworząc właściwy grunt dla akcji Zgromadzenia Szefów Państw i Rządów na tym polu. Również rządy poszczególnych państw afrykańskich winny w działaniach potwierdzić swoją polityczną wolę zapewnienia przestrzegania prawa w płaszczyźnie praw człowieka. Badawi widzi znaczną rolę w tym procesie dla formujących się afrykańskich społeczeństw obywatelskich. Wreszcie, społeczność międzynarodowa winna być bardziej pomocna Afryce w jej wysiłkach na polu promocji i ochrony praw człowieka, mając na uwadze państwowy, regionalny i międzynarodowy wymiar problemu8.

Wymienione przez byłego Przewodniczącego Afrykańskiej Komisji warunki wskazują w istocie na dwie grupy problemów do przezwyciężenia na drodze do zapewnienia efektywności działań Trybunału. Pierwsza – to problemy, z którymi będą musiały uporać się państwa afrykańskie, druga – to przeszkody, z którymi w swojej praktyce będzie musiał uporać się sam Trybunał, mimo że w znacznej części Protokół skorygował słabości struktury i mechanizmu systemu przewidzianego w Karcie.

W pierwszej grupie problemów, do najważniejszych, jak się wydaje, należy sprawa zaplecza ludzkiego i finansowego dla Trybunału oraz promocja praw człowieka, zarówno przy pomocy środków, którymi dysponuje aparat państwowy (legislacja, informacja, środki masowego przekazu, szkolnictwo itp.), jak też przy pomocy działań zaplecza społecznego (np. różnego rodzaju organizacje pozarządowe, samopomoc prawna, stowarzyszenia itp.). Zaś wśród problemów w drugiej grupie spraw, najważniejsza wydaje się kwestia precyzyjnego określenia zasady komplementarności Trybunału i Komisji oraz jasnego rozgraniczenia kompetencji obu organów.

Trzeba również pamiętać o wnioskach, które dla efektywnego funkcjonowania Afrykańskiego Trybunału Praw Człowieka i Ludów można wyciągnąć z praktyki podobnych instytucji regionalnej ochrony praw człowieka. Efektywność mechanizmów sądowej ochrony praw człowieka w przedmiocie skarg indywidualnych sprawdziła się w znacznym stopniu w Ameryce, gdzie do inter-amerykańskiego Trybunału trafiały przede wszystkim sprawy systematycznego i masowego łamania praw człowieka przez autorytarne i militarne reżimy polityczne.

Praktyka dowiodła również, że rozpoznawanie skarg indywidualnych nie przyczynia się w zasadzie do zmiany sytuacji ogólnej w dziedzinie ochrony praw człowieka. Wniosek ten dotyczy nie tylko działalności trybunałów regionalnych ochrony praw człowieka, ale również Komitetu Praw Człowieka ONZ. Z ich doświadczeń wynika, że rola wszelkich trybunałów międzynarodowych w procesie ochrony praw człowieka będzie zawsze ograniczona, jeśli nie będzie trybunałowi towarzyszył właściwie zorganizowany system ochrony tych praw na poziomie państwa9.

Wzorując się na rozwiązaniach trybunałów europejskiego i inter-amerykańskiego jak też Komitecie Praw Człowieka, Afrykański Trybunał przyjmuje również ryzyko bycia przeciążonym skargami indywidualnymi, co w efekcie spowoduje idące w latach opóźnienia w rozpoznaniu spraw. Wydaje się, że w celu uniknięcia podobnych problemów, byłoby pożądane aby Afrykański Trybunał wykorzystując swe uprawnienia wynikające z Protokołu rozpatrywał przede wszystkim te sprawy, które mogą przyczynić się do interpretacji Karty i postępowego rozwoju prawa międzynarodowego, stanowiąc wskazówki dla państw afrykańskich w dziedzinie propagowania i przestrzegania praw człowieka.

Konkluzje

Nie ulega wątpliwości, że ustanowienie Afrykańskiego Trybunału Praw Człowieka i Ludów było koniecznym krokiem w kierunku skonstruowania efektywnego systemu regionalnej ochrony praw człowieka w Afryce10. Podjęte w Protokole zadanie wzmocnienia i uzupełnienia roli Afrykańskiej Komisji Praw Człowieka i Ludów w płaszczyźnie ochrony praw człowieka przez ustanowienie Afrykańskiego Trybunału prowokuje wiele pytań i wątpliwości.

Analizując sprawę afrykańskiego systemu ochrony praw człowieka niektórzy autorzy sceptycznie podchodzą do sprawy utworzenia Afrykańskiego Trybunału pisząc, że jeśli Trybunał ma powielić błędy Komisji to może lepiej byłoby poświęcić więcej środków i energii na jej restrukturyzację i odłożyć sprawę Trybunału na przyszłość11. Nawet jeśli racjonalne przesłanki każą tylko w części zgodzić się z takim poglądem, to jednak trzeba przyznać, że wiele trudnych problemów natury instytucjonalnej i normatywnej będzie musiało być rozwiązanych, tak aby uzupełniony przez ustanowienie Trybunału system mógł działać sprawnie.

Być może jednym z warunków powodzenia tego przedsięwzięcia będzie konieczność dokonania rewizji Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów, która w swoim obecnym brzmieniu pozwala na dość dowolne ograniczanie tych praw. Zdaniem Macu Mutua, Karta powinna być zrewidowana pod kątem określenia praw, które nie podlegają derogacji oraz precyzyjnego podania warunków, w jakich prawa człowieka mogą być derogowane. Być może również problem ochrony praw kobiet powinien być od nowa rozwiązany w protokole opcyjnym do Karty w celu uniknięcia ewentualnych nieporozumień w interpretacji przepisów Karty dotyczących ochrony rodziny i zachowaniu tradycji afrykańskiej12.

Wśród problemów natury funkcjonalnej, ale również związanych z ewentualną rewizją Afrykańskiej Karty znajduje się sprawa dokładnego rozgraniczenia kompetencji Komisji i Trybunału. Bowiem, jak na razie, obydwie te instytucje są obarczone zarówno rolą promocyjną jak i ochronną. Być może Komisja powinna skupić się w zasadzie na promocji praw człowieka, stając się przede wszystkim organem politycznym w tej materii. Jej zmodyfikowana rola polegałaby zwłaszcza na badaniu i monitorowaniu raportów państw, współpracy z organizacjami rządowymi i pozarządowymi na polu legislacji i informacji w tej materii. Natomiast Trybunał byłby organem prawnym afrykańskiego systemu ochrony praw człowieka, z wyraźnie zaznaczoną rolą w procesie interpretacji prawa. Takie rozgraniczenie roli obu organów przyczyniłoby się do podniesienia poziomu sprawności działania całego systemu promocji i ochrony praw człowieka w skali regionalnej i, jak się wydaje, mogłoby przyczynić się również do rzeczywistego poprawienia ogólnej sytuacji w dziedzinie praw człowieka w państwach afrykańskich.

Protokół tworzący strukturę i mechanizm Afrykańskiego Trybunału Praw Człowieka i Ludów został przyjęty i rozpoczął się okres oczekiwania na jego wejście w życie. Okres ten daje doktrynie i praktyce prawa międzynarodowego możliwość zastanowienia się nad jego interpretacją, dojrzenia błędów, które w przyszłości będą mogły być skorygowane tak, aby Trybunał mógł rzeczywiście sprostać oczekiwaniom, które z nim wiążą zarówno społeczności afrykańskie, jak i społeczność międzynarodowa.

Przypisy

1 Tekst Protokołu: Reveu Generale de Droit International Public 1998, nr 3. Na temat Afrykańskiej Komisji Praw Człowieka i Ludów patrz np.: Makauwa Mutuwa, The African Human Rights System in Comparative Perspective, Revue Africaine des Droit d’Homme, vol. 2,1993; F. Ougergouz, La Commission africaine des droits des l’homme et des peuples: présentation et bilan d’activité (1988–1989), Annuaire Fracais de Droit International., vol. 35, 1988; C.A. Odinacalu, C. Christensen, The African Commission on Human and Peoples’ Righths: the Development of its Non-State Communication Procedures, Human Rights Quarterly 20 (1998); E.A. Ankumah, The African Commission on Human and Peoples’ Rights; African Journal of International and Comparative Law, 8 (1996).

2 Por. Report on the 1996 Sessions of the African Commission on Human and Peoples’ Rights, Human Rights Law Journal 18 (1997)

3 Podaję za N. Krisch, The Establishment of an African Court on Human and Peoples’ Rights, Zeitschrift für auslandisches öffentiches Recht und Volkerrecht. 58 (1998)3

4 E. A. Ankumah, The African Commission on Human and People Rights, African Journal of International and Comparative Law, 8 (1996); tekst dokumentu (w:) Human Rights Law Journal 154 (1997).

5 Por. np. art. 55 Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka, art. 43 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, art. 31 Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości.

6 N. Krisch, op. cit., s. 723.

7 Por. art. 6 (2) Protokołu, art. 27 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

8 Badawi El Sheikh, A., Draft Protocol to the African Charter on Human and Peoples’ Rights on the Establishment on an African Court on Human and Peoples’ Rights: Introductory Note, Reveu Africaine de Droit International et Comparé, vol. 9, 1997, s. 951-2; M. Mubiala, La Cour africaine des droits des l’homme et des peuples: mimetisme institutionel ou avance judiciare? Revue Generale de Droit International Public 3 (1998).

9 Por. na ten temat M. Mubiala, ibidem.

10 Por. H. Boukrif, La Cour Africaine des droits de l’homme et des peuples: un organe judiciaire au service des droits de l’homme et des peuples en Afrique, African Journal of International and Comparative Law, 10 (1998).

11 Macau Mutua, The African Human Rights Court: A Two-Legged Stool? Human Rights Quarterly, vol. 21 (1999), s. 357.

12 Ibidem.




(c) copyrights by Palestra.pl, all rights reserved design & powered by: abgstudio.com